वधमाकाङ्क्षमाणं तं कीचकस्य दुरात्मनः। आकारेणैव भीमं स प्रत्यपेधद्युधिष्ठिरः ।। 32
दुष्ट कीचकाचा वध करायची भीमाची इच्छा त्याच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होती, आणि ते पाहून युधिष्ठिर घाबरला.
तस्य राजा शनैः संज्ञां कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। चकार भीमसेनस्य रोषाविष्टस्य धीमतः ।। 33
मग कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने हळूहळू भीमसेनाला शांत केलं, जरी तो रागाने भरलेला आणि बुद्धिमान होता.
प्रत्याख्यानं तदा चाह कङ्को नाम युधिष्ठिरः ।। 34
त्या वेळी कंक नावाने ओळखला जाणारा युधिष्ठिर नकाराचे शब्द बोलला.
सूद मा साहसं कार्षीः फलितोऽयं वनस्पतिः। नात्र शुष्काणि काष्ठानि सन्ति यानि च कानि च।। 35
सूद, काहीही घाई करू नकोस; हे झाड फळधारक झालं आहे. इथे कोरडी लाकूड किंवा दुसरं काही मिळणार नाही.
यदि ते दारुकृत्यं स्यान्निष्क्रम्य नगराद्बहिः। समूलं शातयेर्वृक्षं श्रमस्ते न भविष्यति।। 36
तुला लाकडाचं काही काम असेल तर, नगराबाहेर जाऊन एखादं झाड मुळासकट उपट; तुझं काम सहज होईल.
यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत्। न तस्य पर्णे द्रुह्येत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ।। 37
जो ओलसर झाडाच्या गार सावलीत विसावा घेतो, त्याने त्या झाडाच्या पानांना इजा करू नये; त्याने त्याच्या पूर्वीच्या उपकाराची आठवण ठेवावी.
न क्रोधकालसमयः सूद मा चापलं कृथाः। अपूर्णोऽयं द्विपक्षोनो नेदं बलवतां बहु ।। 38
हा रागावण्याचा किंवा घाईने काही करण्याचा वेळ नाही, सुदा. अजून पंधरवडा पूर्ण झालेला नाही आणि हे लोक बलवानही नाहीत.
अथाङ्गुष्ठेनावमृद्गादङ्गुष्ठं तत्र धर्मराट्। प्रबोधनभयाद्राज्ञो भीमं तं प्रत्यषेधयत् ।। 39
तेव्हा धर्मराजानं आपल्या अंगठ्यानं भीमाचं पायाचं अंगठं दाबलं, राजाला जाग येईल या भीतीनं त्याला थांबवलं.
भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा परपुरञ्जयः। सहसोत्पतितं क्रोधं न्ययच्छद्धृतिमान्बलात् । इङ्गितज्ञः स तु भ्रातुस्तूष्णीमासीद्वृकोदरः ।। 40
शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा भीमसेन हे शब्द ऐकून, मनात आलेला राग मोठ्या जोराने आवरला आणि भावाच्या खूणेमुळे तो गप्प बसला.
भीमस्य च समारम्भं दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य चेष्टितम्। द्रौपदी चाधिकं क्रोधात्प्रारुदत्सा पुनःपुनः ।। 41
भीमाच्या अस्वस्थपणाकडे आणि राजाच्या वागण्याकडे पाहून, द्रौपदीला फार राग आला आणि ती पुन्हा पुन्हा रडू लागली.
कीचकेनानुगमनात्कृष्णा ताम्रायतेक्षणा । सभाद्वारमुपगम्य रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ।। 42
कीचक पाठलाग करत असताना, तांबड्या मोठ्या डोळ्यांची कृष्णा रडत रडत सभागृहाच्या दाराजवळ आली आणि बोलू लागली.
अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः। आकारं परिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंयुताम्। दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ।। 43
सुंदर कंबरेची, द्रुपदाची कन्या, आपल्या दुःखी पतींकडे पाहत, त्यांची ओळख आणि वचन सांभाळत, ती रागाने डोळ्यांनी जणू जळत होती.
प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां ह्यमिततेजसाम्। कार्याऽनुपालनं नित्यं धर्मे सत्ये च तिष्ठताम् ।। 44
जे राजे आपल्या प्रजेला नेहमीच वाचवतात आणि ज्यांच्यात अपार तेज आहे, त्यांनी नेहमी धर्म आणि सत्य पाळावं.
स्वप्रजायां प्रजायां च विशेषं नाधिगच्छताम्। प्रियेष्वपि च वध्येषु समत्वं ये समाश्रिताः ।। 45
जे राजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या प्रजेमध्ये काहीही फरक करत नाहीत, प्रिय किंवा शिक्षा करावयाच्या लोकांमध्येही सारखेच वागतात, तेच खरे न्यायी असतात.
विवादेषु प्रवृत्तेषु समं कार्यानुदर्शिना। राज्ञा धर्मासनस्थेन जितौ लोकावुभावपि ।। 46
जेव्हा वाद उद्भवतात, तेव्हा न्यायासनावर बसलेला राजा सगळ्यांकडे सारखं पाहतो, आणि अशा राजाने दोन्ही लोकांचा विजय मिळवला असतो.
राजन्धर्मासनस्थो हि रक्ष मां त्वमनागसम् ।। 47
राजा, तू न्यायासनावर बसला आहेस, म्हणून मला, निर्दोष असलेल्या मला, वाचव.
अहं त्वनपराध्यन्ती कीचकेन दुरात्मना । पश्यतस्ते महाराज हता पादेन दासिवात् ।। 48
मी काहीही अपराध न करता, दुष्ट कीचकाने मला तुझ्या समोर दासीसारखी पायाखाली तुडवलं आहे, महाराजा.
त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले । अनागसं कृपार्हां मां स्त्रियं त्वं परिपालय ।। 49
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तुझ्या समोर मला जमिनीवर चिरडण्यात आलं; मी निर्दोष आणि दया करण्यास योग्य स्त्री आहे, मला वाचव.
रक्ष मां कीचकाद्भीतां धर्मं रक्ष नरेश्वर । मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ।। 50
मला कीचकापासून वाचव, मी घाबरले आहे; धर्माचं रक्षण कर, नराधिपा. मत्स्यराजा, आपल्या मुलांना जसं वडील जपतो तसं तू प्रजेचं रक्षण कर.
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः। अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ।। 51
जो राजा मोहामुळे अधर्माने वागतो, तो लवकरच शत्रूंच्या ताब्यात जातो.
मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम्। त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ।। 52
तू मत्स्यांच्या कुलात जन्मलेला आहेस, सत्याला धरून राहणारा आहेस; आणि तुझ्या घराण्यात असं धर्माचं पालन प्रसिद्ध आहे.
अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप। त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ।। 53
म्हणून मी तुझ्याकडे आश्रय मागते आहे, राजाधिराज; आज मला त्या पापी कीचकापासून वाचव.
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः। प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ।। 54
इथे मी एकटी, असहाय आहे हे ओळखून कीचक, तो नीच माणूस, मला त्रास देतो आणि धर्माची पर्वा करत नाही.
अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात्। प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ।। 55
जे राजे चुकीच्या गोष्टी करत नाहीत आणि आपल्या प्रजेचं चांगलं पाहतात, तेच राजे स्वर्गाला जातात.
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः। प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ।। 56
जे राजे काय करावं आणि काय करू नये हे जाणतात, पण तरीही आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतात, ते आपल्या प्रजेला पाप करतात आणि शेवटी नरकात पडतात.
नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात्। प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ।। 57
यज्ञ, दान किंवा गुरुजनांची सेवा यामुळे जितका धर्म मिळत नाही, तितका कर्तव्याचे पालन केल्याने मिळतो.
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते। द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ।। 58
पूर्वी ब्रह्मदेवाने इंद्राला विचारल्यावर सांगितले होते की, या जगात कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचे द्वैत सर्वश्रेष्ठ आहे.
धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा। क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ।। 59
धर्म आणि अधर्म, तसेच कृती आणि अक्रिया यांचे द्वैत पुण्य आणि पाप मिळवताना निश्चित झाले आहे.
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम्। एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ।। 60
सृष्टी निर्माण होत असताना हे सांगितले गेले: 'माणसांनो, या पृथ्वीवर कर्तव्याच्या तीन प्रकारच्या द्वैतांचे नीट पालन करा.'
अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम्। कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ।। 61
चांगल्या किंवा वाईट वर्तनात, प्रत्येकाला आपल्या कर्माचे फळ मिळते; जो चांगले करतो त्याला चांगले फळ मिळते आणि जो वाईट करतो त्याला वाईट फळ मिळते.