तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपक्षे परामृशत्। पातयित्वा तु तां भूमौ सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 22
ती पळत असताना कीचकाने तिच्या केसांना धरले; तिला खाली पाडून सूतपुत्राने तिला पायाने मारले.
सभायां पश्यतो राज्ञो विराटस्य महात्मनः। ब्राह्मणानां च वृद्धानां क्षत्रियाणां च पश्यतां ।। 23
सभेत, विराट राजाच्या आणि तिथल्या ब्राह्मण व क्षत्रिय वयोवृद्धांच्या समोर हे घडलं.
तस्याः पादाभितप्ताया मुखाद्रुधिरमास्रवत् ।। 24
तिच्या पायांना वेदना होत असताना, तिच्या तोंडातून रक्त वाहू लागलं.
ततो दिवाकरेणाशु राक्षसः संनियोजितः। स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत ।। 25
मग सूर्यदेवाने पाठवलेला राक्षस लगेचच वाऱ्यासारखा वेगाने कीचकाला उचलून घेऊन गेला, हे भारत.
स पपात तदा भूमौ रक्षोबलसमीरितः । विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ।। 26
राक्षसाच्या जोरावर तो जमिनीवर पडला; जणू मुळासकट तोडलेलं झाड वाऱ्यात फिरतं तसं तो बेशुद्ध झाला.
तां दृष्ट्वा तत्र ते सभ्या हाहाभूताः समन्ततः। न युक्तं सूतपुत्रेति कीचकेति च तेऽवदन्। किमियं वध्यते बाला कृपणा चाप्यबान्धवा ।। 27
तिला तिथे पाहून सभासदांनी सगळीकडे हंबरडा फोडला; 'हे योग्य नाही सूतपुत्रा!' 'कीचक!' असं म्हणाले. 'ही बिचारी, कोणताही आधार नसलेली, तरुण मुलगी का मारली जातेय?'
तस्यामासन्हि ते पार्थाः सभायां भ्रातरस्तथा । अमृष्यमाणाः कृष्णायाः कीचकेन पदा वधं ।। 28
त्या सभेत तिचे भाऊ, पांडव, बसले होते; कीचकाने कृष्णेला पायाने मारलेलं त्यांना सहन होत नव्हतं.
तां दृष्ट्वा भीमसेनस्य क्रोधादास्रमवर्तत। धूमोच्छ्वासः समभवन्नेत्रे चोच्छ्रितपक्ष्मणी । सस्वेदा भ्रुकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत ।। 29
तिला पाहून भीमसेनाच्या डोळ्यात रागाने पाणी आलं; त्याचा श्वास धुरकट झाला, डोळे मोठे झाले, कपाळावर घाम आला आणि भुवया रागाने मिटल्या.
तस्य भीमो वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः। दन्तैर्दन्तांस्तदा रोपान्निष्पिपेष महामनाः ।। 30
दुष्ट कीचकाचा वध करायची इच्छा मनात धरून, बलवान भीमाने रागाने दातांवर दात घट्ट दाबले.
भूयः संचरितः क्रुद्धः सहसोत्थाय चासनात्। निरैक्षत द्रुमं दीर्घं राजानं चाप्यवैक्षत।। 31
पुन्हा रागाने पेटून तो अचानक उठला, सभेत लांब झाड शोधू लागला आणि राजाकडेही पाहिलं.
वधमाकाङ्क्षमाणं तं कीचकस्य दुरात्मनः। आकारेणैव भीमं स प्रत्यपेधद्युधिष्ठिरः ।। 32
दुष्ट कीचकाचा वध करायची भीमाची इच्छा त्याच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होती, आणि ते पाहून युधिष्ठिर घाबरला.
तस्य राजा शनैः संज्ञां कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। चकार भीमसेनस्य रोषाविष्टस्य धीमतः ।। 33
मग कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने हळूहळू भीमसेनाला शांत केलं, जरी तो रागाने भरलेला आणि बुद्धिमान होता.
प्रत्याख्यानं तदा चाह कङ्को नाम युधिष्ठिरः ।। 34
त्या वेळी कंक नावाने ओळखला जाणारा युधिष्ठिर नकाराचे शब्द बोलला.
सूद मा साहसं कार्षीः फलितोऽयं वनस्पतिः। नात्र शुष्काणि काष्ठानि सन्ति यानि च कानि च।। 35
सूद, काहीही घाई करू नकोस; हे झाड फळधारक झालं आहे. इथे कोरडी लाकूड किंवा दुसरं काही मिळणार नाही.
यदि ते दारुकृत्यं स्यान्निष्क्रम्य नगराद्बहिः। समूलं शातयेर्वृक्षं श्रमस्ते न भविष्यति।। 36
तुला लाकडाचं काही काम असेल तर, नगराबाहेर जाऊन एखादं झाड मुळासकट उपट; तुझं काम सहज होईल.
यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत्। न तस्य पर्णे द्रुह्येत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ।। 37
जो ओलसर झाडाच्या गार सावलीत विसावा घेतो, त्याने त्या झाडाच्या पानांना इजा करू नये; त्याने त्याच्या पूर्वीच्या उपकाराची आठवण ठेवावी.
न क्रोधकालसमयः सूद मा चापलं कृथाः। अपूर्णोऽयं द्विपक्षोनो नेदं बलवतां बहु ।। 38
हा रागावण्याचा किंवा घाईने काही करण्याचा वेळ नाही, सुदा. अजून पंधरवडा पूर्ण झालेला नाही आणि हे लोक बलवानही नाहीत.
अथाङ्गुष्ठेनावमृद्गादङ्गुष्ठं तत्र धर्मराट्। प्रबोधनभयाद्राज्ञो भीमं तं प्रत्यषेधयत् ।। 39
तेव्हा धर्मराजानं आपल्या अंगठ्यानं भीमाचं पायाचं अंगठं दाबलं, राजाला जाग येईल या भीतीनं त्याला थांबवलं.
भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा परपुरञ्जयः। सहसोत्पतितं क्रोधं न्ययच्छद्धृतिमान्बलात् । इङ्गितज्ञः स तु भ्रातुस्तूष्णीमासीद्वृकोदरः ।। 40
शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा भीमसेन हे शब्द ऐकून, मनात आलेला राग मोठ्या जोराने आवरला आणि भावाच्या खूणेमुळे तो गप्प बसला.
भीमस्य च समारम्भं दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य चेष्टितम्। द्रौपदी चाधिकं क्रोधात्प्रारुदत्सा पुनःपुनः ।। 41
भीमाच्या अस्वस्थपणाकडे आणि राजाच्या वागण्याकडे पाहून, द्रौपदीला फार राग आला आणि ती पुन्हा पुन्हा रडू लागली.
कीचकेनानुगमनात्कृष्णा ताम्रायतेक्षणा । सभाद्वारमुपगम्य रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ।। 42
कीचक पाठलाग करत असताना, तांबड्या मोठ्या डोळ्यांची कृष्णा रडत रडत सभागृहाच्या दाराजवळ आली आणि बोलू लागली.
अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः। आकारं परिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंयुताम्। दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ।। 43
सुंदर कंबरेची, द्रुपदाची कन्या, आपल्या दुःखी पतींकडे पाहत, त्यांची ओळख आणि वचन सांभाळत, ती रागाने डोळ्यांनी जणू जळत होती.
प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां ह्यमिततेजसाम्। कार्याऽनुपालनं नित्यं धर्मे सत्ये च तिष्ठताम् ।। 44
जे राजे आपल्या प्रजेला नेहमीच वाचवतात आणि ज्यांच्यात अपार तेज आहे, त्यांनी नेहमी धर्म आणि सत्य पाळावं.
स्वप्रजायां प्रजायां च विशेषं नाधिगच्छताम्। प्रियेष्वपि च वध्येषु समत्वं ये समाश्रिताः ।। 45
जे राजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या प्रजेमध्ये काहीही फरक करत नाहीत, प्रिय किंवा शिक्षा करावयाच्या लोकांमध्येही सारखेच वागतात, तेच खरे न्यायी असतात.
विवादेषु प्रवृत्तेषु समं कार्यानुदर्शिना। राज्ञा धर्मासनस्थेन जितौ लोकावुभावपि ।। 46
जेव्हा वाद उद्भवतात, तेव्हा न्यायासनावर बसलेला राजा सगळ्यांकडे सारखं पाहतो, आणि अशा राजाने दोन्ही लोकांचा विजय मिळवला असतो.
राजन्धर्मासनस्थो हि रक्ष मां त्वमनागसम् ।। 47
राजा, तू न्यायासनावर बसला आहेस, म्हणून मला, निर्दोष असलेल्या मला, वाचव.
अहं त्वनपराध्यन्ती कीचकेन दुरात्मना । पश्यतस्ते महाराज हता पादेन दासिवात् ।। 48
मी काहीही अपराध न करता, दुष्ट कीचकाने मला तुझ्या समोर दासीसारखी पायाखाली तुडवलं आहे, महाराजा.
त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले । अनागसं कृपार्हां मां स्त्रियं त्वं परिपालय ।। 49
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तुझ्या समोर मला जमिनीवर चिरडण्यात आलं; मी निर्दोष आणि दया करण्यास योग्य स्त्री आहे, मला वाचव.
रक्ष मां कीचकाद्भीतां धर्मं रक्ष नरेश्वर । मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ।। 50
मला कीचकापासून वाचव, मी घाबरले आहे; धर्माचं रक्षण कर, नराधिपा. मत्स्यराजा, आपल्या मुलांना जसं वडील जपतो तसं तू प्रजेचं रक्षण कर.
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः। अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ।। 51
जो राजा मोहामुळे अधर्माने वागतो, तो लवकरच शत्रूंच्या ताब्यात जातो.