तद्युद्धमभवद्धोरमशस्त्रं बाहुतेजसा। बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसन्निधौ ।। 45
ती झुंज अत्यंत भयंकर झाली, शस्त्रांशिवाय, फक्त हातांच्या बळावर, सर्व वीरांच्या उपस्थितीत त्या उत्सवात.
अरज्यत जनः सर्वः सोत्क्रुष्टनिनदोत्थितः। बलिनोः संयुगे राजन्वृत्रवासवयोरिव ।। 46
सर्व लोक उठून, मोठ्याने ओरडत, त्या दोघांच्या लढ्याने अस्वस्थ झाले, जणू वज्र आणि वृत्र यांचा सामना चालू आहे.
प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणैः। आकर्षतुरथान्योन्यं जानुभिश्चापि जन्घतुः ।। 47
कधी ओढणे, कधी फरफटवणे, कधी एकमेकांना जवळ खेचणे, आणि गुडघ्यांनी एकमेकांच्या मांडीवर प्रहार करणे, असे ते करत होते.
ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम्। व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ। बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव ।। 48
मग मोठ्या आवाजात एकमेकांना धमकावत, रुंद छातीचे, लांब हातांचे, कुस्तीमध्ये पटाईत, दोघेही हातांनी जणू लोखंडी गजासारखे भिडले.
उत्पपाताथ वेगेन मल्लं कक्षे गृहीतवान्। पार्श्वं निगृह्य हस्तेन पातयामास मल्लकम् ।। 49
मग त्याने वेगाने त्या मल्लाला कमरेत पकडले; त्याचा कणा हाताने आवळून, तो मल्ल जमिनीवर फेकून दिला.
चकर्ष दोर्भ्यामुत्पात्य भीमो मल्लममित्रहा। निनदं तमभिक्रोशञ्शार्दूल इव वारणम् ।। 50
शत्रूंचा संहार करणारा भीमाने दोन्ही हातांनी मल्लाला उचलून ओढले आणि सिंह जसा हत्तीला गर्जना करतो तसा मोठ्याने ओरडत त्याला खेचले.
समुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् । ततो मल्लाश्च मत्स्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम् ।। 51
बलवान आणि दीर्घबाहू भीमाने त्याला उचलून फिरवले; हे पाहून सर्व मल्ल आणि मत्स्य लोक फारच आश्चर्यचकित झाले.
भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्वमचेतनम् । प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः।। 52
शंभर वेळा फिरवून, त्याची शक्ती संपेपर्यंत आणि तो बेशुद्ध होईपर्यंत, बलाढ्य वृकोदराने त्या मल्लाला जमिनीवर दाबून चिरडले.
तस्मिन्विनिहते वीरे जीमूते लोकविश्रुते । विराटः परमं हर्षमगच्छद्वान्धवैः सह ।। 53
तो प्रसिद्ध वीर जिमूत पराभूत झाल्यावर, विराट राजाने आपल्या नातेवाइकांसह अत्यंत आनंद अनुभवला.
प्रहर्षात्प्रददौ वित्तं बहु राज महामनाः। वललाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा ।। 54
आनंदाने मोठ्या मनाचा राजा विपुल धन वाटू लागला; तो मोठ्या रंगमंचावर कुबेरासारखा फिरू लागला.
एवं स सुबहून्मल्लान्पुरुषांश्च महाबलान् । विनिघ्नन्मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम् ।। 55
अशा प्रकारे, अनेक बलवान मल्ल आणि पुरुषांना पराभूत करत, त्याने मत्स्यराजाला अत्यंत आनंद दिला.
यदाऽस्य तुल्यः पुरुषो न कश्चितत्र विद्यते । ततो व्याघ्रैश्च सिंहैश्च द्विरदैश्चाप्ययोधयत् ।। 56
जेव्हा तिथे त्याच्या तोडीचा एकही पुरुष उरला नाही, तेव्हा त्याने वाघ, सिंह आणि हत्ती यांच्याशीही झुंज दिली.
विराटेन प्रदत्तानि चित्राणि विविधानि च। स्थितेभ्यः पुरुषेभ्यश्च दत्त्वा द्रव्याणि जग्मिवान् ।। 57
विराटाने उरलेल्या पुरुषांना विविध सुंदर भेटवस्तू दिल्या आणि धन वाटून तो निघून गेला.
पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदरः। योध्यते स विराटस्य गजैः सिंहैर्महाबलैः ।। 58
वृकोदर पुन्हा अंतःपुरात गेला आणि स्त्रियांच्या मध्ये विराटाच्या बलाढ्य हत्ती व सिंहांशी झुंजू लागला.
बीभत्सुरपि गीतेन नृत्तेनापि च पाण्डवः। विराटं तोषयामास सर्वाश्चान्तःपुरस्त्रियः ।। 59
भीमसेन पांडवाने गाणं आणि नृत्य करून विराट राजा आणि अंतःपुरातील सर्व स्त्रियांना आनंद दिला.
अश्वैर्विनीतैर्जवनैस्तत्रतत्र समागतः। तोपयामास राजानं नकुलो नृपसत्तमम्। तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत्प्रीतो राजा धनं बहु ।। 60
नकुलाने वेगवान आणि उत्तम प्रकारे शिकवलेले घोडे वेगवेगळ्या ठिकाणांहून आणून त्या श्रेष्ठ राजाला सादर केले; त्याच्या आनंदाने राजाने त्याला भरपूर धन दिले.
विनीतान्वृपभान्दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभितः। धनं ददौ बहुविधं विराटः पुरुषर्षभः ।। 61
सहदेवाने आणलेले उत्तम घोडे पाहून, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विराटाने त्याला अनेक प्रकारचे विपुल धन दिले.
द्रौपदी प्रेक्ष्य तान्सर्वान्क्लिश्यमानान्महारथान् । नातिप्रीतमना राजन्निश्वासपरमाऽभवत् ।। 62
द्रौपदीने त्या सर्व महायोद्ध्यांना दुःख भोगताना पाहिले आणि तिला मनापासून फारसा आनंद वाटला नाही; ती खोल श्वास घेत दुःखी झाली.
एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुषर्षभाः । कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा ।। 63
अशा प्रकारे ते श्रेष्ठ पुरुष तिथे लपून राहत होते आणि त्या काळात विराट राजासाठी काम करत होते.
वसमानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा। महारथेषु च्छन्नेषु मासा दश समाययुः ।। 1
त्या वेळी पांडव मोठे योद्धे म्हणून मत्स्यांच्या नगरीत लपून राहत असताना, दहा महिने निघून गेले.
याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशांपते । आवसत्परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय ।। 2
याज्ञसेनीने सुदेष्णेची सेवा करत, राजन, तिथे मोठ्या दुःखाने राहून आपली जबाबदारी पार पाडली.
तथा चरन्ती पाञ्चाली सुदेष्णाया निवेशने। ता देवीं तोपयामास तथा चान्तःपुरस्त्रियः ।। 3
अशा रीतीने, पांचाली सुदेष्णेच्या निवासात वावरताना, तिने राणीला आणि अंतःपुरातील स्त्रियांनाही आनंद दिला.
तस्मिन्वर्षे गतप्राये कीचकस्तु महाबलः। सेनापतिर्विराटस्य ददर्श द्रुपदात्मजाम् ।। 4
त्या वर्षाच्या अखेरीस, विराटाच्या सेनापती किचकाने द्रुपदाच्या कन्येला पाहिले.
तां दृष्ट्वा देवगर्भायां चरन्तीं देवतामिव । कीचकः कामयामास कामबाणप्रपीडितः ।। 5
ती देवतेसारखी तेजस्वी आणि चालताना जणू एखादी देवीच वाटावी, असे पाहून किचकाच्या मनात तीव्र इच्छा जागी झाली.
स तु कामाग्निसंतप्तः सुदेष्णामभिगम्य वै। प्रहसन्निव सेनानीरिदं वचनमब्रवीत् ।। 6
कामाच्या ज्वाळेत होरपळत किचकाने सुदेष्णाजवळ जाऊन, हसत-हसत असे म्हणाला.
नेयं मया जातु पुरेह दृष्टा राज्ञी विराटस्य निवेशने शुभा। रूपेण चोन्मादयतीव मां भृशं गन्धेन जाता मदिरेव भामिनी ।। 7
राजाच्या या महालात किंवा या नगरीत मी कधीच ही सुंदर स्त्री पाहिली नव्हती; तिच्या रूपाने माझे मन भारावून गेले आहे आणि तिचा सुगंध जणू मद्याप्रमाणे मला वेडावून टाकतो.
का देवरूपा हृदयंगमा शुभे ह्याचक्ष्व मे कस्य कुतोत्र शोभने। चित्तं हि निर्मथ्य करोति मां वशे न चान्यदत्रौपधमस्ति मे मतम् ।। 8
ही देवतेसारखी दिसणारी, मनाला भुरळ घालणारी स्त्री कोण आहे? सुंदर सखी, ती कोणाची आहे, कुठून आली आहे, हे मला सांग. तिने माझे मन पूर्णपणे जिंकून घेतले आहे; यात मला काहीच दोष वाटत नाही.
अहो तवेयं परिचारिका शुभा प्रत्यग्ररूपा प्रतिभाति मामियम्। अयुक्तरूपं हि करोति कर्म ते प्रशास्तु मां यच्च ममास्ति किंचन ।। 9
अरे वा, ही तुझी सुंदर दासी किती ताजीतवानी दिसते! तिच्या रूपाला शोभेल असे काम ती करत नाही. तू मला जे काही आहे ते दे, ती मला मिळू दे.
प्रभूतनागाश्वरथं महाजनं समृद्धियुक्तं बहुपानयोजनम्। मनोहरं काञ्चनचित्रभूषणं गृहं महच्छोभयतामियं मम ।। 10
हत्ती, घोडे, रथ, माणसे, समृद्धी आणि मद्याने भरलेले, सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले, मनमोहक असे माझे मोठे घर तिच्या उपस्थितीने उजळून जाऊ दे.
ततः सुदेष्णामनुमन्त्र्य कीचकस्ततः समभ्येत्य नराधिपात्मजाम्। उवाच कृष्णामभिसान्त्वयंस्तदा मृगेन्द्रकन्यामिव जम्बुको वने ।। 11
नंतर सुदेष्णाशी बोलून, किचकाने राजकन्येजवळ जाऊन, मृगाच्या मुलीपाशी जसा कोल्हा गोड बोलून जातो तसा कृष्णेला गोड शब्दांत संबोधले.