कश्च ते दातुमुच्छिष्टं पुमानर्हति भामिनि । प्रसारयेच्च कः पादौ लक्ष्मीं दृष्ट्वैव बुद्धिमान् ।। 79
सुंदरी, तुझ्यासारख्या भाग्यवतीला उरलेले अन्न कोण देण्यास पात्र आहे? आणि तुझं वैभव पाहून, शहाणा मनुष्य तुला पाय पसरायला सांगेल का?
एवमाचारसंपन्ना एवं देवपरायणा। रक्ष्या त्वमसि भूतानां सावित्रीवद्विजन्मनाम् ।। 80
अशा चांगल्या वागणुकीने व देवभक्तीने युक्त असलेल्या तुला, सगळ्या जीवांमध्ये, सावीत्रीसारखी ब्राह्मणांची रक्षण करावी लागते.
देवता इव कल्याणि पूजिता वरवर्णिनी। वस भद्रे मयि प्रीता प्रीतिर्हि मयि वर्तते। सर्वकामैः प्रमुदिता निरुद्विग्नमनाः सुखम् ।। 81
शुभ्रवर्णी, मंगलमूर्ती, देवतेसारखी सन्मानित असलेली सुभगे, माझ्याजवळ प्रेमाने राहा. माझं प्रेम तुझ्यावर आहे. सर्व इच्छांनी आनंदी, चिंता न करता सुखाने राहा.
सुदेष्णयैवमुक्ता सा संप्रीता चारुहासिनी। निर्विशङ्का विराटस्य विवेशान्तःपुरं सुखम् ।। 82
सुदेष्णेने असे म्हटल्यावर, सुंदर हास्य असलेली ती सती आनंदी आणि निर्धास्त होऊन, विराटाच्या अंतःपुरात सुखाने गेली.
याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूपन्ती विशांपते। अवसत्परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय ।। 83
जनमेजय, याज्ञसेनी सुदेष्णेची सेवा करत, सेवेला पात्र असूनही, मोठ्या दुःखात तिथे राहत होती.
एवं विराटे न्यवसंस्तु पाण्डवाः कृष्णा तथाऽन्तःपुरमेत्य शोभना। अज्ञातचर्यां प्रतिरुद्धमानसा यथाऽग्रथो भस्मनि गूढतेजसः ।। 84
अशा रीतीने, पांडव आणि कृष्णा, विराटाच्या नगरीत, आपली खरी ओळख लपवून, अग्नी जसा राखेत लपतो तशी, अंतःपुरात राहू लागले.
एवं विराटनगरे वसन्तः सत्यविक्रमाः। अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ।। 1
सत्यव्रती आणि पराक्रमी पांडव, विराटाच्या नगरीत राहत असताना, पुढे त्यांनी काय केलं?
एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः । आराधयन्तो राजानां यदकुर्वत तच्छृणु ।। 2
कौरवकुलातील हे पांडव तिथे लपून राहत होते. त्यांनी राजाची कृपा मिळवण्यासाठी जे काही केलं, ते आता ऐक.
युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्प्रियः । तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशांपते ।। 3
सभेचा प्रमुख युधिष्ठिर, सभासदांना आणि विराट राजाला व त्याच्या मुलाला प्रिय झाला.
स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः। अक्षबद्धान्यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ।। 4
तो पांडव, फासे खेळण्यात कुशल असल्याने, फासे जसे हवे तसे बांधून, ब्राह्मण जसा दोऱ्याने बांधतो तसा, खेळत असे.
अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट्। भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथेष्टं संप्रयच्छति ।। 5
विराट राजाला न कळता, धर्मराजाने संपत्ती जिंकली आणि ती आपल्या भावांना हवे तसे वाटली.
भीमसेनोपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणन्निव भ्रातृषु ।। 6
भीमसेनालाही विविध प्रकारचे मांस व खाण्याचे पदार्थ मिळत. तो जणू काही विकतोय असे भासवून, ते भावांना वाटत असे.
वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः । विक्रीणन्निव सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 7
अर्जुनाला अंतःपुरातून जी जुनी कपडे मिळत, ती तो जणू काही विकतोय असं दाखवून, सर्व पांडवांना देत असे.
नकुलोपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम्। तुष्टे तस्मिन्नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 8
नकुलाने घोड्यांची सेवा करून मिळवलेली संपत्ती, राजा खूश झाला की, पांडवांना दिली.
सहदेवोपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः। दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 9
सहदेवही गवळ्याचा वेष घेऊन, दही, दूध आणि तूप पांडवांना देत असे.
कृष्णा तु सर्वान्भ्रातॄंस्तान्निरीक्षन्ती तपस्विनी । यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी ।। 10
कृष्णा, तपस्विनी, आपल्या सर्व भावंडांकडे लक्ष ठेवून, पुन्हा ओळखू येऊ नये म्हणून वागत असे.
एवं संभावयन्तस्ते तदाऽन्योन्यं महारथाः। विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव ।। 11
एकमेकांचा आदर करत, ते महाबली वीर, विराटाच्या नगरीत जणू काही मनात गुपित ठेवून वावरत होते.
साशङ्का धार्तराष्ट्रस्य भयात्पाण्डुसुतास्तदा । प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूपुश्छन्ना नराधिप ।। 12
धृतराष्ट्राच्या मुलांचा भयंकर धोका असल्याने, पांडव त्या काळी कृष्णेकडे पाहात, छुपे राहिले, राजेंद्र.
अथ मासे चतुर्थे तु शङ्करस्य महोत्सवः। आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः ।। 13
मग चौथ्या महिन्यात शंकराचा मोठा उत्सव मच्छ्यांच्या देशात मोठ्या थाटात साजरा झाला, आणि तो सर्व लोकांना फारच प्रिय होता.
तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्सहस्रशः ।। 14
त्या ठिकाणी, राजन, हजारो मल्ल सर्व दिशांनी एकत्र आले.
महाकाया महावीर्याः कालकेया इवासुराः। वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः ।। 15
हे मल्ल अंगाने मोठे, सामर्थ्यवान, काळकेय दैत्यांसारखे भासले; आपल्या ताकदीवर गर्व करणारे, आणि राजाकडून मान मिळवणारे होते.
सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः। असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसन्निधौ ।। 16
त्यांचे खांदे, कंबर, मान सिंहासारखी, अंग गोरे, आणि मनाने मोठे; त्यांनी राजाच्या उपस्थितीत रंगात अनेकदा बक्षिसे जिंकली होती.
तेषामेको महानासीत्सर्वमल्लानथाह्वयत्। व्यावल्गमानो ददृशे गर्जितोद्गतिभिः स्थितः ।। 17
त्यांच्यात एक मोठा मल्ल होता, जो सर्व मल्लांना आव्हान देत होता; तो उड्या मारत, गर्जना करत, आणि जोरदार हालचाली करत ठामपणे उभा होता.
वित्रस्तमनसः सर्वे मल्लास्ते हतचेतसः । अवाङ्भुखाश्च भीताश्च मल्लाश्चान्ये विचेतसः ।। 18
सर्व मल्ल घाबरले होते, त्यांचे मन खचले होते; काही निराश, काही घाबरलेले, तर काही गोंधळलेले आणि हताश दिसत होते.
व्यसुत्वमपरे चैव वाञ्छन्ति प्रतिविह्वलाः। गां प्रवेष्टुमथेच्छन्ति खं गन्तुमिव चोत्थिताः ।। 19
काही मल्ल घाबरून पळून जावे असे वाटत होते, कुणाला जमिनीत शिरावेसे, तर कुणाला आकाशात उडून जावेसे वाटत होते.
त्रस्ताः शान्ता विषणाङ्गा निःशब्दं विह्वलेक्षणाः । विराटराजमल्लास्ते भग्नदर्पा हतप्रभाः ।। 20
राजा विराटाचे मल्ल घाबरलेले, शांत, अंगात उत्साह नसलेले, गप्प आणि घाबरलेल्या नजरेने उभे होते; त्यांचा गर्व तुटला होता आणि तेज हरवले होते.
मल्लेन्द्रनिहताः सर्वे न किंचित्प्रवदन्ति ते। मल्ल उद्वीक्ष्य तान्मल्लांस्रस्तान्वाक्यमुवाचह ।। 21
मल्लांचा राजा जिंकून सर्व मल्ल गप्प बसले; तो विजेता मल्ल त्यांच्याकडे पाहून म्हणाला—
आगतं मल्लराजं मां कृत्स्ने पृथिविमण्डले । सिंहव्याघ्रगणैः सार्धं क्रीडन्तं विद्धि भूपते ।। 22
राजन, समज की माझ्याकडे साऱ्या पृथ्वीवरचा मल्लांचा राजा आला आहे, जो सिंह आणि वाघांच्या झुंडींसोबत खेळतो.
मल्लेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा बलदर्पसमन्वितम् । विराटो वीक्ष्य तान्मल्लांस्त्रस्तान्वाक्यमुवाच ह ।। 23
मल्लराजाच्या सामर्थ्य आणि गर्वाने भरलेल्या शब्दांनी, विराटाने घाबरलेल्या मल्लांकडे पाहून असे म्हटले—
अनेन सह मल्लेन को योद्धुं शक्तिमान्नरः ।। 24
या मल्लासोबत लढायला कोण माणूस समर्थ आहे?