नाहं शक्या विराटेन यद्वा चान्येन केनचित्। देवगन्धर्वयक्षैर्वा द्रष्टुं दुष्टेन चेतसा ।। 69
माझ्याकडे वाईट हेतूने पाहण्याची शक्ती ना विराट राजाला आहे, ना कोणत्याही दुसऱ्या माणसाला, अगदी देव, गंधर्व किंवा यक्षांनाही नाही.
गन्धर्वाः पालयन्ते मां सुकुलाः पञ्च सुव्रताः । पुत्रा देवादिदेवानां सूर्यपावकवर्चसः ।। 70
पाच कुलीन, व्रतस्थ गंधर्व, जे देवांचा पुत्र आहेत आणि सूर्य व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहेत, ते मला नेहमी राखतात.
यश्च दुःशीलवान्मर्त्यो मां स्पृशेद्दुष्टचेतसा। स तामेव निशां शीघ्रं शयीत मुसलैर्हतः ।। 71
कोणताही वाईट स्वभावाचा माणूस जर वाईट हेतूने मला स्पर्श करेल, तर त्या रात्रीच त्याचा गदा मारून अंत होईल.
यस्यापि हि शतं पूर्णं बान्धवानां भवेदपि। सहस्रं वा विशालाक्षि कोटिर्वापि सहस्रिका । दुष्टचित्तश्च मां ब्रूयान्न स जीवेत्तवाग्रतः ।। 72
हे विशाल नेत्र असलेल्या, जरी कोणाचे शंभर, हजार किंवा कोटी नातेवाईक असले, तरी जर त्याने वाईट हेतूने माझ्याशी बोललं, तर तो तुझ्यासमोर जिवंत राहू शकणार नाही.
न तस्य त्रिदशा देवा नासुरा न च पन्नगाः। तेभ्यो गन्धर्वराजेभ्यस्त्राणं कुर्युरसंशयम् ।। 73
त्याला त्रिदश देव, असुर, सर्प किंवा गंधर्वराज सुद्धा वाचवू शकणार नाहीत, यात शंका नाही.
सुदेष्णे विश्वस त्वं मां स्वजने बान्धवेऽपि वा । नाहं शक्या नरैर्द्रष्टुं न च मे वृत्तमीदृशम् ।। 74
सुदेष्णे, मला आपल्या माणसांत किंवा नातेवाईकांत विश्वास ठेव; मला कोणताही पुरुष पाहू शकत नाही आणि माझं वर्तनही तसं नाही.
यो मे न दद्यादुच्छिष्टं न च पादौ प्रधावयेत्। प्रीयेरंस्तेन वासेन गन्धर्वाः पतयो मम ।। 75
जो मला उरलेलं अन्न देत नाही किंवा पाय धुत नाही, अशा घरात माझे गंधर्व पती आनंदी राहतात.
यो हि मां पुरुषो गृद्ध्येद्यथाऽन्याः प्राकृतस्त्रियः। तामेव स इमां रात्रिं प्रविशेदपरां तनुम् ।। 76
कोणताही पुरुष जर मला इतर सामान्य स्त्रियांसारखं लालसेनं पाहील, तर त्या रात्रीच त्याला दुसरं शरीर मिळेल.
न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदङ्गने। दुःखशीलाश्च गन्धर्वास्त इमे बलिनः प्रियाः । एवं निवसमानायां मयि मा ते भयं हि भूत् ।। 77
माझ्या निश्चयातून मला कोणतीही स्त्री हलवू शकत नाही; हे गंधर्व, माझे प्रिय, स्वभावाने कठोर आणि बलवान आहेत. मी इथे राहत असताना तुला काहीही भीती वाटू नये.
एवमुक्ता तु सैरन्ध्र्या सुदेष्णा वाक्यमब्रवीत्। वसेह मयि कल्याणि यदि ते वृत्तमीदृशम् ।। 78
सैरंध्रीने असं सांगितल्यावर सुदेष्णा म्हणाली, 'हे कल्याणी, जर तुझं वर्तन असंच आहे, तर माझ्याकडे राहा.'
कश्च ते दातुमुच्छिष्टं पुमानर्हति भामिनि । प्रसारयेच्च कः पादौ लक्ष्मीं दृष्ट्वैव बुद्धिमान् ।। 79
सुंदरी, तुझ्यासारख्या भाग्यवतीला उरलेले अन्न कोण देण्यास पात्र आहे? आणि तुझं वैभव पाहून, शहाणा मनुष्य तुला पाय पसरायला सांगेल का?
एवमाचारसंपन्ना एवं देवपरायणा। रक्ष्या त्वमसि भूतानां सावित्रीवद्विजन्मनाम् ।। 80
अशा चांगल्या वागणुकीने व देवभक्तीने युक्त असलेल्या तुला, सगळ्या जीवांमध्ये, सावीत्रीसारखी ब्राह्मणांची रक्षण करावी लागते.
देवता इव कल्याणि पूजिता वरवर्णिनी। वस भद्रे मयि प्रीता प्रीतिर्हि मयि वर्तते। सर्वकामैः प्रमुदिता निरुद्विग्नमनाः सुखम् ।। 81
शुभ्रवर्णी, मंगलमूर्ती, देवतेसारखी सन्मानित असलेली सुभगे, माझ्याजवळ प्रेमाने राहा. माझं प्रेम तुझ्यावर आहे. सर्व इच्छांनी आनंदी, चिंता न करता सुखाने राहा.
सुदेष्णयैवमुक्ता सा संप्रीता चारुहासिनी। निर्विशङ्का विराटस्य विवेशान्तःपुरं सुखम् ।। 82
सुदेष्णेने असे म्हटल्यावर, सुंदर हास्य असलेली ती सती आनंदी आणि निर्धास्त होऊन, विराटाच्या अंतःपुरात सुखाने गेली.
याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूपन्ती विशांपते। अवसत्परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय ।। 83
जनमेजय, याज्ञसेनी सुदेष्णेची सेवा करत, सेवेला पात्र असूनही, मोठ्या दुःखात तिथे राहत होती.
एवं विराटे न्यवसंस्तु पाण्डवाः कृष्णा तथाऽन्तःपुरमेत्य शोभना। अज्ञातचर्यां प्रतिरुद्धमानसा यथाऽग्रथो भस्मनि गूढतेजसः ।। 84
अशा रीतीने, पांडव आणि कृष्णा, विराटाच्या नगरीत, आपली खरी ओळख लपवून, अग्नी जसा राखेत लपतो तशी, अंतःपुरात राहू लागले.
एवं विराटनगरे वसन्तः सत्यविक्रमाः। अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः ।। 1
सत्यव्रती आणि पराक्रमी पांडव, विराटाच्या नगरीत राहत असताना, पुढे त्यांनी काय केलं?
एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः । आराधयन्तो राजानां यदकुर्वत तच्छृणु ।। 2
कौरवकुलातील हे पांडव तिथे लपून राहत होते. त्यांनी राजाची कृपा मिळवण्यासाठी जे काही केलं, ते आता ऐक.
युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्प्रियः । तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशांपते ।। 3
सभेचा प्रमुख युधिष्ठिर, सभासदांना आणि विराट राजाला व त्याच्या मुलाला प्रिय झाला.
स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः। अक्षबद्धान्यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ।। 4
तो पांडव, फासे खेळण्यात कुशल असल्याने, फासे जसे हवे तसे बांधून, ब्राह्मण जसा दोऱ्याने बांधतो तसा, खेळत असे.
अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट्। भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथेष्टं संप्रयच्छति ।। 5
विराट राजाला न कळता, धर्मराजाने संपत्ती जिंकली आणि ती आपल्या भावांना हवे तसे वाटली.
भीमसेनोपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणन्निव भ्रातृषु ।। 6
भीमसेनालाही विविध प्रकारचे मांस व खाण्याचे पदार्थ मिळत. तो जणू काही विकतोय असे भासवून, ते भावांना वाटत असे.
वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः । विक्रीणन्निव सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 7
अर्जुनाला अंतःपुरातून जी जुनी कपडे मिळत, ती तो जणू काही विकतोय असं दाखवून, सर्व पांडवांना देत असे.
नकुलोपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम्। तुष्टे तस्मिन्नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 8
नकुलाने घोड्यांची सेवा करून मिळवलेली संपत्ती, राजा खूश झाला की, पांडवांना दिली.
सहदेवोपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः। दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ।। 9
सहदेवही गवळ्याचा वेष घेऊन, दही, दूध आणि तूप पांडवांना देत असे.
कृष्णा तु सर्वान्भ्रातॄंस्तान्निरीक्षन्ती तपस्विनी । यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी ।। 10
कृष्णा, तपस्विनी, आपल्या सर्व भावंडांकडे लक्ष ठेवून, पुन्हा ओळखू येऊ नये म्हणून वागत असे.
एवं संभावयन्तस्ते तदाऽन्योन्यं महारथाः। विराटनगरे चेरुः पुनर्गर्भधृता इव ।। 11
एकमेकांचा आदर करत, ते महाबली वीर, विराटाच्या नगरीत जणू काही मनात गुपित ठेवून वावरत होते.
साशङ्का धार्तराष्ट्रस्य भयात्पाण्डुसुतास्तदा । प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूपुश्छन्ना नराधिप ।। 12
धृतराष्ट्राच्या मुलांचा भयंकर धोका असल्याने, पांडव त्या काळी कृष्णेकडे पाहात, छुपे राहिले, राजेंद्र.
अथ मासे चतुर्थे तु शङ्करस्य महोत्सवः। आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः ।। 13
मग चौथ्या महिन्यात शंकराचा मोठा उत्सव मच्छ्यांच्या देशात मोठ्या थाटात साजरा झाला, आणि तो सर्व लोकांना फारच प्रिय होता.
तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्सहस्रशः ।। 14
त्या ठिकाणी, राजन, हजारो मल्ल सर्व दिशांनी एकत्र आले.