पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः। तस्याष्टौ शतसाहस्रं गवां वर्गाः शतंशतम् ।। 16
पांडूच्या पाच मुलांमध्ये सर्वांत मोठा, राजा युधिष्ठिर, याच्याकडे आठ लाख गायींचे शंभर गट होते.
अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथा परे। तेषां गोसङ्ख्य आसं वै तन्त्रीपालेति मां विदुः ।। 17
इतर काही गट दहा हजार गायींचे होते, आणि त्याहून दुप्पट गट दुसरीकडे होते; मला लोक तंत्रीपाल म्हणत, कारण मी गायी सांभाळत असे.
भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्चान्यद्गोगतं क्वचित्। न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ।। 18
गायींशी संबंधित जे काही पूर्वी घडले, सध्या आहे किंवा पुढे होईल, तसेच दहा योजनांच्या परिसरात गायींबद्दल जे काही आहे, ते काहीच माझ्या माहितीतून सुटलेले नाही.
गुणाः सुविदिता ह्यासन्मया तस्य महात्मनः। आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।। 19
त्या महान आत्म्याचे गुण मला नीट माहीत होते; कुरुराज युधिष्ठिर माझ्यावर खूश होता.
अनेन गणिता गावो दुर्विज्ञेया महत्तराः। बहुक्षीरतरास्ता वै बह्व्यः सत्यः सपुत्रिकाः ।। 20
या हिशोबाने गायींची संख्या फार मोठी व समजायला कठीण आहे; त्यात अनेक गायी दूधाळ, भरपूर, सत्यवादी आणि वासरांसह आहेत.
क्षिप्रं च गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्चित्। तैस्तैरुपयैर्विदितं मयैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ।। 21
गायी लवकर वाढतात आणि त्यांना आजार होत नाही; हे सर्व मला वेगवेगळ्या उपायांनी कळते, आणि ही कौशल्ये माझ्यात आहेत.
ऋषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान्। येषां मूत्रमुपाघ्राय वन्ध्या अपि प्रसूयते ।। 22
राजा, मला ते बैलही माहीत आहेत ज्यांच्यात आदराचे गुण आहेत; त्यांच्या मूत्राचा वास घेतल्यावर वंध्या गायीही गरोदर राहतात.
मत्स्याधिपो हर्षकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभाषत। नैवानुमन्ये तव कर्म कुत्सितं महीं समग्रामभिपातुमर्हसि ।। 23
मत्स्यराज आनंदाने मद्रीपुत्र पांडवाला म्हणाला, 'माझ्या मते तुझे हे काम तुच्छ आहे; तू तर संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करण्यास योग्य आहेस.'
अथ त्विदानीं तव रोचते विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकम्। त्वदर्पणा मे पशवो भवन्तु वै पशून्सपालान्भवते ददाम्यहम् ।। 24
पण आता, महाबळा, तुला हवे असेल तर माझ्या गायी पाहा; माझे सर्व पशू आणि त्यांचे राखणारे तुझ्या ताब्यात असोत, मी ते तुला देतो.
शतं सहस्राणि गवां हि सन्ति वर्णस्यवर्णस्य पृथग्गणानाम्। ददामि तेऽहं वरमीप्सितं च यत्त्वदर्पणा मे पशवो भवन्त्विति ।। 25
शेकडो हजारो गायी आहेत, प्रत्येक गट वेगळा आहे; मी तुला हवी ती मागणी देतो, माझे सर्व पशू तुझ्या देखरेखीखाली असोत.
एवं विराटेन समेत्य पाण्डवो लब्ध्वा च गोबल्लवतां यथेष्टतः। अज्ञातचर्यामवसन्महात्मा यथा रविश्चास्तगिरिं प्रविष्टः ।। 26
अशा प्रकारे विराटाशी भेटून पांडवाने मनासारखी गायींच्या प्रमुखाची जागा मिळवली; तो महात्मा सूर्य जसा पर्वतात लपतो तसा गुप्तपणे राहिला.
एवं विराटे न्यवसंश्च पाण्डवा यथा प्रतिज्ञाभिरमोघविक्रमाः । अबुद्धचर्यां चरितुं यथातथं समुद्रनेमीमभिशास्तुमुद्यताः ।। 27
पांडवांनी विराटाकडे राहून, दिलेल्या वचनानुसार, अपराजित शौर्याने, कुणालाही न कळता, जणू समुद्राच्या कडेकडेपर्यंत पोहोचायचे आहे अशा प्रयत्नाने आपले आयुष्य जगले.
ततः कृष्णा सुकेशी सा दर्शनीया शुचिस्मिता। वेणीकेशान्समुत्क्षिप्य पीनवृत्तकुचा शुभा । जुगूहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनसितलोचना ।। 1
नंतर कृष्णा, सुंदर केसांची, मोहक आणि निर्मळ हास्य असलेली, वेणी उचलून, भरदार उरोजांसह, उजव्या कुशीत लपली; तिच्या डोळ्यांत कोमलता आणि शीतलता होती.
वासश्च परिधायैकं कृष्णा सुमलिनं महत्। कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा व्यचरदार्तवत् ।। 2
कृष्णाने एक मोठे, मळकट वस्त्र नेसले आणि सैरंध्रीचे वेष घेतले; ती दुःखी अवस्थेत फिरू लागली.
प्रविष्टा नगरं भीरूः सैरन्ध्रीवेषसंयुता। तां नराः परिधावन्तः स्त्रियश्च समुपाद्रवन् ।। 3
भीतीने भरलेली आणि सैरंध्रीच्या वेषात ती नगरात शिरली; तिला पाहून पुरुष आणि स्त्रिया तिच्याकडे धावले.
अपृच्छंस्ते च तां दृष्ट्वा का त्वं किं च चिकीर्षसि। सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता। कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य या मां भरिष्यति ।। 4
तिला पाहून लोकांनी विचारले, 'तू कोण आहेस आणि काय करायचे आहेस?' तिने उत्तर दिले, 'राजन, मी सैरंध्री म्हणून आले आहे; जी मला काम देईल तिची सेवा करायची आहे.'
तस्या रूपेण वेषेण श्लक्ष्णया च गिरा तथा। न श्रद्दधानास्तां देवीमन्नहेतोरुपस्थिताम् ।। 5
तिच्या रूपामुळे, वेषामुळे आणि गोड बोलण्यामुळे, तिने अन्नासाठी आली आहे हे कुणाच्याही विश्वासात आले नाही.
विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता। आलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद्द्रुपदात्मजाम् ।। 6
विराटाची पत्नी, कैकेयी, अत्यंत मान्यताप्राप्त, राजवाड्यातून पाहताना तिने द्रुपदकन्येला ओळखले.
सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम्। स्त्रीभिश्च पुरुषैश्चापि सर्वतः परिवारिताम् ।। 7
ती अशा अवस्थेत, एकटीच, अंगावर एकच वस्त्र घालून, आजूबाजूला स्त्रिया आणि पुरुषांनी वेढलेली दिसली.
विराटभार्या तां देवी कारुण्याज्जातसंभ्रमा। अप्रेषयत्समीपस्थाः स्त्रियो वृद्धाश्च तत्पराः ।। 8
विराटाची राणी, ती पुण्यवती, तिच्या मनात दया येऊन आणि काळजी वाटून, जवळच्या वृद्ध स्त्रियांना बोलावून घेण्यासाठी पाठवले.
अपनीय ततः सर्वा आनयध्वमिहैव ताम्। यदा दृष्टा मया साध्वी कम्पते मे मनस्तदा। तस्माच्छीघ्रमिहानाय दर्शयध्वं यदीच्छथ ।। 9
इथून सगळ्यांना दूर करा आणि तिला लगेच इथे आणा; जेव्हा मी त्या सतीला पाहते, तेव्हा माझे मन अस्वस्थ होते—म्हणून लवकरात लवकर तिला इथे आणा आणि दाखवा, जर तुम्हाला हवे असेल तर.
तास्तथोक्ता उपागम्य द्रौपदीं परिसंगताः। आनीय सर्वथा त्वेनामब्रुवन्मधुराक्षरम् ।। 10
त्या स्त्रिया सांगितल्याप्रमाणे द्रौपदीकडे गेल्या, तिच्या भोवती गोळा झाल्या, तिला सर्व प्रकारे घेऊन आल्या आणि गोड शब्दांनी तिला संबोधले.
भद्रे त्वां द्रष्टुमिच्छन्ती सुदेष्णा हर्म्यभूतले। त्वदर्थं प्रैषयच्चास्मान्द्रष्टुं तां त्वं यदीच्छसि। आयाह्यस्माभिरेवाद्य रक्ष्यमाणा यथेष्टतः ।। 11
सुंदर स्त्री, सुदेष्णा राणी तुला राजमहलात पाहू इच्छिते; तिने आमच्याकडे तुला बोलावण्यासाठी पाठवले आहे. तुला तिची भेट घ्यायची असेल तर आज आमच्यासोबत चल, आम्ही तुला जशी हवी तशी सुरक्षित ठेवू.
तच्छ्रुत्वा द्रौपदी तासां वचनं वाक्यकोविदा। ईप्सितर्थातिलाभेन हृष्टाऽऽयाता गृहोत्तमम् ।। 12
त्यांचे बोल ऐकून, बोलण्यात कुशल असलेली द्रौपदी, आपली इच्छा पूर्ण झाल्याने आनंदित झाली आणि त्या सुंदर राजवाड्यात गेली.
राजवेश्म ह्युपाक्रम्य यत्राग्र्यमहिषी स्थिता। सुदेष्णामगमत्कृष्णा राजभार्यां यशस्विनीम् ।। 13
राजवाड्यात जिथे मुख्य राणी होती, तिथे कृष्णा त्या कीर्तीशाली सुदेष्णा राणीच्या जवळ गेली.
कृष्णान्केशान्मृदून्दीर्घान्समुद्ग्रथ्यासितेक्षणा। कुञ्चिताग्रांस्तु सूक्ष्माग्रान्दर्शनीयान्निबध्य च। जुगूहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनायतलोचना ।। 14
कृष्णेने आपले मऊ, लांब केस, जे कुरळे आणि बारीक टोकाचे होते, गोळा करून बांधले आणि उजव्या बाजूला लपवले—ती मृदू आणि मोठ्या डोळ्यांची होती.
सा प्रविश्य विराटस्य द्रौपद्यन्तःपुरं शुभा। ह्रीनिषेवान्विता बाला कम्पमाना लतेव सा ।। 15
ती पुण्यवती, लाजाळू आणि नम्र मुलगी, राजा विराटाच्या अंतःपुरात शिरली, आणि वेलीसारखी हलके थरथरत होती.
अभिगम्य च सुश्रोणी सर्वलक्षणसंयुता। ददर्शावस्थितां हैमे पीठे रत्नपरिच्छदे ।। 16
ती सुंदर कंबरेची स्त्री, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, पुढे जाऊन तिने सोन्याच्या, रत्नजडित आसनावर बसलेली सुदेष्णा पाहिली.
रक्तसूक्ष्माम्बरधरां मेघे सौदामिनीमिव । नानावर्णविचित्रां च सर्वाभरणभूषिताम् ।। 17
ती लाल रंगाच्या सूक्ष्म वस्त्रात, विविध रंगांनी आणि सर्व प्रकारच्या दागिन्यांनी सजलेली, जणू मेघावर वीज चमकत आहे असे भासत होती.
सुभ्रूं सुकेशीं सुश्रोणीं कुब्जवामनमध्यगाम्। बहुपुष्पोपकीर्णायां भूम्यां वेदिमिवाध्वरे ।। 18
सुंदर भुवया, सुंदर केस, आकर्षक कंबर असलेली ती, पुष्पांनी वेढलेल्या भूमीवर जणू यज्ञातील वेदीसारखी दिसत होती.