निशम्य राजा सहदेवभाषितं निरीक्ष्य माद्रीसुतमभ्यनन्दत्। उवाच हृष्टो मुदितेन चेतसा न बल्लवत्वं त्वयि वीर लक्षये ।। 6
सहदेवाचं बोलणं ऐकून आणि मद्रीपुत्राकडे पाहून, राजानं त्याचं स्वागत केलं आणि आनंदानं म्हणाला, 'वीरा, तुझ्यात मला गायी राखणाऱ्याची लक्षणं दिसत नाहीत.'
धैर्याद्वपुः क्षात्रमिवेह ते दृढं प्रकाशते कौरववंशजस्य वा। नापण्डितेयं तव दृश्यते तनुर्भवेह राज्ये मम मन्त्रधर्मभृत् ।। 7
तुझं धैर्य आणि रूप इथे क्षत्रियासारखंच भासतं, जसं कौरव वंशजाला शोभेल. तुझ्या अंगावर अज्ञानाचा लवलेशही नाही. माझ्या राज्यात तू मंत्र आणि कर्तव्य सांभाळ.
प्रशाधि मत्स्यान्सहराजकानिमान्बृहस्पतिः शत्रुयुतानिवामरान्। बलं च मे रक्ष सुवेष सर्वशो गृहाण खङ्गं प्रतिरूपमात्मः ।। 8
माझ्या मत्स्य आणि त्यांच्या मित्र राजांवर तू राज्य कर, जसं बृहस्पती शत्रूंनी वेढलेल्या देवतांवर करतो. माझ्या सैन्याचं नीट रक्षण कर, सुंदर पोशाख घाल, आणि स्वतःला शोभेल असा तलवार घे.
अनीककर्णाग्रधरो बलस्य मे प्रभुर्भवानस्तु गृहाण कार्मुकम् ।। 9
माझ्या सैन्याच्या पुढे तू सेनापती हो, माझ्या सैन्याचा स्वामी हो, आणि धनुष्य हातात घे.
विराटराज्ञाऽभिहितः कुरूत्तमः प्रशस्य राजानमभिप्रणम्य च। उवाच मत्स्यप्रवरं महापतिः शृणुष्व राजन्मम वाक्यमुत्तमम् ।। 10
विराट राजानं असं म्हटल्यावर, कौरवांमधला श्रेष्ठ त्याचं कौतुक करून राजाला वंदन करतो आणि मग मत्स्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजाला म्हणतो, 'राजन, माझं उत्तम बोलणं ऐक.'
बालो ह्यहं जातिविशेषदूषितः कुतोऽद्य मे नीतिषु युक्तमन्त्रता । स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां गोपरिरक्षणेऽनघ ।। 11
'मी अजून लहान आहे, आणि माझ्या जन्मामुळे मला कमीपणा आहे. आज मी कसा काय राज्यकारभारात सल्ला देण्यास योग्य ठरू? आम्ही आमच्या कामात समाधानी आहोत, राजन; मला गायी राखण्याचं काम दे, निष्कलंक राजा.'
वैश्योस्मि नाम्नाऽहमरिष्टनेमिर्गोसङ्ख्य आसं कुरुपुङ्गवानाम् । वस्तुं त्वयीच्छामि विशांवरिष्ठ तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् ।। 12
'मी नावानं वैश्य आहे, आणि मला अरिष्टनेमि म्हणतात, गायींच्या देखरेखीमध्ये पटाईत आहे, कौरवांमध्ये श्रेष्ठ आहे. राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्याकडेच राहायचं मला आहे; पांडव कोण आहेत, हे मला माहीत नाही.'
न जीवितुं शक्यमतोऽन्यकर्मणा न च त्वदन्यो मम रोचते विभो ।। 13
'माझ्यासाठी दुसऱ्या कुठल्या कामावर जगणं शक्य नाही, आणि तुझ्याशिवाय दुसरा कुणी मला आवडत नाही, प्रभो.'
त्वं ब्राह्मणो वा यदि वाऽपि भूमिपः समुद्रनेमीश्वररूपवानसि। आचक्ष्व तत्वं त्वममित्रकर्शन न बल्लवत्वं त्वयि विद्यते समम् ।। 14
'तू ब्राह्मण असशील किंवा राजा असशील, पण तू समुद्रकिनाऱ्याच्या स्वामीसारखा भासतोस. शत्रूंचा नाश करणारा, आपली खरी ओळख सांग, कारण गायी राखण्याचं काम तुला शोभत नाही.'
कस्यामि राज्ञो विषयादिहागतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम्। कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ।। 15
'तू कुठल्या राजाच्या प्रदेशातून इथे आला आहेस? तुझ्याकडे कोणती कला आहे आणि ती तू किती केली आहेस? तू आमच्यात नेहमी कसा राहशील? आणि इथे तुला किती वेतन हवं आहे, तेही सांग.'
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः। तस्याष्टौ शतसाहस्रं गवां वर्गाः शतंशतम् ।। 16
पांडूच्या पाच मुलांमध्ये सर्वांत मोठा, राजा युधिष्ठिर, याच्याकडे आठ लाख गायींचे शंभर गट होते.
अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथा परे। तेषां गोसङ्ख्य आसं वै तन्त्रीपालेति मां विदुः ।। 17
इतर काही गट दहा हजार गायींचे होते, आणि त्याहून दुप्पट गट दुसरीकडे होते; मला लोक तंत्रीपाल म्हणत, कारण मी गायी सांभाळत असे.
भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्चान्यद्गोगतं क्वचित्। न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ।। 18
गायींशी संबंधित जे काही पूर्वी घडले, सध्या आहे किंवा पुढे होईल, तसेच दहा योजनांच्या परिसरात गायींबद्दल जे काही आहे, ते काहीच माझ्या माहितीतून सुटलेले नाही.
गुणाः सुविदिता ह्यासन्मया तस्य महात्मनः। आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।। 19
त्या महान आत्म्याचे गुण मला नीट माहीत होते; कुरुराज युधिष्ठिर माझ्यावर खूश होता.
अनेन गणिता गावो दुर्विज्ञेया महत्तराः। बहुक्षीरतरास्ता वै बह्व्यः सत्यः सपुत्रिकाः ।। 20
या हिशोबाने गायींची संख्या फार मोठी व समजायला कठीण आहे; त्यात अनेक गायी दूधाळ, भरपूर, सत्यवादी आणि वासरांसह आहेत.
क्षिप्रं च गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्चित्। तैस्तैरुपयैर्विदितं मयैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ।। 21
गायी लवकर वाढतात आणि त्यांना आजार होत नाही; हे सर्व मला वेगवेगळ्या उपायांनी कळते, आणि ही कौशल्ये माझ्यात आहेत.
ऋषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान्। येषां मूत्रमुपाघ्राय वन्ध्या अपि प्रसूयते ।। 22
राजा, मला ते बैलही माहीत आहेत ज्यांच्यात आदराचे गुण आहेत; त्यांच्या मूत्राचा वास घेतल्यावर वंध्या गायीही गरोदर राहतात.
मत्स्याधिपो हर्षकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभाषत। नैवानुमन्ये तव कर्म कुत्सितं महीं समग्रामभिपातुमर्हसि ।। 23
मत्स्यराज आनंदाने मद्रीपुत्र पांडवाला म्हणाला, 'माझ्या मते तुझे हे काम तुच्छ आहे; तू तर संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करण्यास योग्य आहेस.'
अथ त्विदानीं तव रोचते विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकम्। त्वदर्पणा मे पशवो भवन्तु वै पशून्सपालान्भवते ददाम्यहम् ।। 24
पण आता, महाबळा, तुला हवे असेल तर माझ्या गायी पाहा; माझे सर्व पशू आणि त्यांचे राखणारे तुझ्या ताब्यात असोत, मी ते तुला देतो.
शतं सहस्राणि गवां हि सन्ति वर्णस्यवर्णस्य पृथग्गणानाम्। ददामि तेऽहं वरमीप्सितं च यत्त्वदर्पणा मे पशवो भवन्त्विति ।। 25
शेकडो हजारो गायी आहेत, प्रत्येक गट वेगळा आहे; मी तुला हवी ती मागणी देतो, माझे सर्व पशू तुझ्या देखरेखीखाली असोत.
एवं विराटेन समेत्य पाण्डवो लब्ध्वा च गोबल्लवतां यथेष्टतः। अज्ञातचर्यामवसन्महात्मा यथा रविश्चास्तगिरिं प्रविष्टः ।। 26
अशा प्रकारे विराटाशी भेटून पांडवाने मनासारखी गायींच्या प्रमुखाची जागा मिळवली; तो महात्मा सूर्य जसा पर्वतात लपतो तसा गुप्तपणे राहिला.
एवं विराटे न्यवसंश्च पाण्डवा यथा प्रतिज्ञाभिरमोघविक्रमाः । अबुद्धचर्यां चरितुं यथातथं समुद्रनेमीमभिशास्तुमुद्यताः ।। 27
पांडवांनी विराटाकडे राहून, दिलेल्या वचनानुसार, अपराजित शौर्याने, कुणालाही न कळता, जणू समुद्राच्या कडेकडेपर्यंत पोहोचायचे आहे अशा प्रयत्नाने आपले आयुष्य जगले.
ततः कृष्णा सुकेशी सा दर्शनीया शुचिस्मिता। वेणीकेशान्समुत्क्षिप्य पीनवृत्तकुचा शुभा । जुगूहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनसितलोचना ।। 1
नंतर कृष्णा, सुंदर केसांची, मोहक आणि निर्मळ हास्य असलेली, वेणी उचलून, भरदार उरोजांसह, उजव्या कुशीत लपली; तिच्या डोळ्यांत कोमलता आणि शीतलता होती.
वासश्च परिधायैकं कृष्णा सुमलिनं महत्। कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा व्यचरदार्तवत् ।। 2
कृष्णाने एक मोठे, मळकट वस्त्र नेसले आणि सैरंध्रीचे वेष घेतले; ती दुःखी अवस्थेत फिरू लागली.
प्रविष्टा नगरं भीरूः सैरन्ध्रीवेषसंयुता। तां नराः परिधावन्तः स्त्रियश्च समुपाद्रवन् ।। 3
भीतीने भरलेली आणि सैरंध्रीच्या वेषात ती नगरात शिरली; तिला पाहून पुरुष आणि स्त्रिया तिच्याकडे धावले.
अपृच्छंस्ते च तां दृष्ट्वा का त्वं किं च चिकीर्षसि। सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता। कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य या मां भरिष्यति ।। 4
तिला पाहून लोकांनी विचारले, 'तू कोण आहेस आणि काय करायचे आहेस?' तिने उत्तर दिले, 'राजन, मी सैरंध्री म्हणून आले आहे; जी मला काम देईल तिची सेवा करायची आहे.'
तस्या रूपेण वेषेण श्लक्ष्णया च गिरा तथा। न श्रद्दधानास्तां देवीमन्नहेतोरुपस्थिताम् ।। 5
तिच्या रूपामुळे, वेषामुळे आणि गोड बोलण्यामुळे, तिने अन्नासाठी आली आहे हे कुणाच्याही विश्वासात आले नाही.
विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता। आलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद्द्रुपदात्मजाम् ।। 6
विराटाची पत्नी, कैकेयी, अत्यंत मान्यताप्राप्त, राजवाड्यातून पाहताना तिने द्रुपदकन्येला ओळखले.
सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम्। स्त्रीभिश्च पुरुषैश्चापि सर्वतः परिवारिताम् ।। 7
ती अशा अवस्थेत, एकटीच, अंगावर एकच वस्त्र घालून, आजूबाजूला स्त्रिया आणि पुरुषांनी वेढलेली दिसली.
विराटभार्या तां देवी कारुण्याज्जातसंभ्रमा। अप्रेषयत्समीपस्थाः स्त्रियो वृद्धाश्च तत्पराः ।। 8
विराटाची राणी, ती पुण्यवती, तिच्या मनात दया येऊन आणि काळजी वाटून, जवळच्या वृद्ध स्त्रियांना बोलावून घेण्यासाठी पाठवले.