युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र नरराजस्य शासनात्। शतसाहस्रकोटीनामश्वानामस्मि रक्षिता ।। 12
'राजेंद्र, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने मी शंभर कोटी घोड्यांचे रक्षण केले आहे.'
यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्वं त्वदधीनमद्य वै। ये चापि केचिन्मम वाजियोधास्त्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ।। 13
'माझ्याकडे जे काही घोडे आहेत, ते आजपासून सगळे तुझ्या अधीन असू देत; आणि माझे जे घोडेस्वार व सारथी आहेत, तेही तुझ्या सेवेत राहू देत.'
इदं तवेष्टं विहितं सुरोपम ...हि यत्ते प्रसमीक्षितं वरम्। ...ऽनुरूपं हयकर्म दृश्यते विभाति राजेव न कर्म वाजिनाम् ।। 14
हे तुझं इच्छित असं केलं आहे, देवासारखा दिसणाऱ्या तुझ्या मनासारखंच. खरंच, तू जे काही निवडलंस, ते एक वरच आहे. पण घोड्यांचं यज्ञ मात्र योग्य वाटत नाही; तो राजासारखा शोभतो, पण खऱ्या अर्थानं घोड्यांचं काम नाही.
युधिष्ठिरस्यैव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् । कथं नु भृत्यैः स विनाकृतो वने चरत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डवः ।। 15
माझ्यासाठी, तुझं दर्शन म्हणजे युधिष्ठिराचं दर्शन मिळाल्यासारखंच आहे, प्रिय स्वरूपा. तो निष्कलंक पांडव, आपल्या सेवकांशिवाय, कसा काय वनात राहतो आणि आनंद घेतो, हे मला समजत नाही.
तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः। न चैवमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ।। 16
तो तरुण, गंधर्वांसारखा देखणा, विराट राजानं आनंदानं सन्मान केला. पण इतर कुणालाच तो आपल्या प्रियांसोबत रमणीयपणे वावरणारा असा ओळखता येत नाही.
अथापरोऽदृश्यत वै शशी यथा हुतो हविर्भिर्हि यथाऽध्वरे शिखी। तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः प्रकाशयन्सूर्य इवाचिरोदितः ।। 1
तेव्हा दुसरा एक तिथे दिसला, जसा चंद्र, जसा यज्ञात समिधांनी तेजस्वी झालेला अग्नी, तसाच तो सुंदर दिसणारा, नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा तेजस्वी भासत होता.
तमाव्रजन्तं सहदेवमग्रणीर्नृपो विराटो नचिरात्समैक्षत। प्रैक्षन्त तं तत्र पृथक्समागताः सभागताः सर्वमनोहरप्रभम्। युवानमायान्तममित्रकर्शनं प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ।। 2
सहदेव जवळ येत असताना, राजा विराट लगेच त्याच्याकडे पाहू लागला. तिथे जमलेले सगळेजण वेगवेगळ्या जागेवरून त्याच्याकडे पाहू लागले, तो सर्वांना मोहून टाकणारा, तेजस्वी तरुण, शत्रूंचा नाश करणारा, जणू मेघातून बाहेर पडलेला चंद्रच.
यष्ट्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनं दामानि पाशं च निबद्ध्य पृष्ठतः। मौर्वी च तन्त्रीं महतीं सुसंहितां बालैश्च तारैर्बहुभिः समावृताम् ।। 3
त्याच्याकडे योग्य लांबीची काठी होती, देखणं रूप होतं, मागे दोर आणि फास बांधलेले होते, मोठी आणि नीट विणलेली भोंड्याची दोरी होती, आणि ती अनेक बारीक धाग्यांनी वेढलेली होती.
स चापि राजानमुवाच वीर्यवान्कुरुष्व मां पार्थिव गोष्ववस्थितम्। मया हि गुप्ताः पशवो भवन्तु ते प्रसन्ननिद्राः प्रभवोस्मि वल्लवः ।। 4
तो धाडसी युवक राजाला म्हणाला, 'माझं गायींच्या राखणीत ठेवावं, राजन. मी तुझ्या पशुधनाचं रक्षण करीन. माझ्या देखरेखीखाली तुझ्या गायी शांतपणे झोपतील, कारण मी गायी राखण्यात पटाईत आहे.'
न श्वापदेभ्यो न च रोगतो भयं न चापि दावान्न च तस्कराद्भयम्। पयःप्रभूता बहुला निरामया भवन्ति गावः सुभृता नराधिप ।। 5
माझ्या राखणीत असताना, गायींना ना वन्य प्राण्यांचा, ना आजारांचा, ना आगीचा, ना चोरांचा काहीही धोका राहणार नाही. त्या भरपूर दूध देतील, निरोगी राहतील आणि चांगल्या वाढतील, राजन.
निशम्य राजा सहदेवभाषितं निरीक्ष्य माद्रीसुतमभ्यनन्दत्। उवाच हृष्टो मुदितेन चेतसा न बल्लवत्वं त्वयि वीर लक्षये ।। 6
सहदेवाचं बोलणं ऐकून आणि मद्रीपुत्राकडे पाहून, राजानं त्याचं स्वागत केलं आणि आनंदानं म्हणाला, 'वीरा, तुझ्यात मला गायी राखणाऱ्याची लक्षणं दिसत नाहीत.'
धैर्याद्वपुः क्षात्रमिवेह ते दृढं प्रकाशते कौरववंशजस्य वा। नापण्डितेयं तव दृश्यते तनुर्भवेह राज्ये मम मन्त्रधर्मभृत् ।। 7
तुझं धैर्य आणि रूप इथे क्षत्रियासारखंच भासतं, जसं कौरव वंशजाला शोभेल. तुझ्या अंगावर अज्ञानाचा लवलेशही नाही. माझ्या राज्यात तू मंत्र आणि कर्तव्य सांभाळ.
प्रशाधि मत्स्यान्सहराजकानिमान्बृहस्पतिः शत्रुयुतानिवामरान्। बलं च मे रक्ष सुवेष सर्वशो गृहाण खङ्गं प्रतिरूपमात्मः ।। 8
माझ्या मत्स्य आणि त्यांच्या मित्र राजांवर तू राज्य कर, जसं बृहस्पती शत्रूंनी वेढलेल्या देवतांवर करतो. माझ्या सैन्याचं नीट रक्षण कर, सुंदर पोशाख घाल, आणि स्वतःला शोभेल असा तलवार घे.
अनीककर्णाग्रधरो बलस्य मे प्रभुर्भवानस्तु गृहाण कार्मुकम् ।। 9
माझ्या सैन्याच्या पुढे तू सेनापती हो, माझ्या सैन्याचा स्वामी हो, आणि धनुष्य हातात घे.
विराटराज्ञाऽभिहितः कुरूत्तमः प्रशस्य राजानमभिप्रणम्य च। उवाच मत्स्यप्रवरं महापतिः शृणुष्व राजन्मम वाक्यमुत्तमम् ।। 10
विराट राजानं असं म्हटल्यावर, कौरवांमधला श्रेष्ठ त्याचं कौतुक करून राजाला वंदन करतो आणि मग मत्स्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजाला म्हणतो, 'राजन, माझं उत्तम बोलणं ऐक.'
बालो ह्यहं जातिविशेषदूषितः कुतोऽद्य मे नीतिषु युक्तमन्त्रता । स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां गोपरिरक्षणेऽनघ ।। 11
'मी अजून लहान आहे, आणि माझ्या जन्मामुळे मला कमीपणा आहे. आज मी कसा काय राज्यकारभारात सल्ला देण्यास योग्य ठरू? आम्ही आमच्या कामात समाधानी आहोत, राजन; मला गायी राखण्याचं काम दे, निष्कलंक राजा.'
वैश्योस्मि नाम्नाऽहमरिष्टनेमिर्गोसङ्ख्य आसं कुरुपुङ्गवानाम् । वस्तुं त्वयीच्छामि विशांवरिष्ठ तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् ।। 12
'मी नावानं वैश्य आहे, आणि मला अरिष्टनेमि म्हणतात, गायींच्या देखरेखीमध्ये पटाईत आहे, कौरवांमध्ये श्रेष्ठ आहे. राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्याकडेच राहायचं मला आहे; पांडव कोण आहेत, हे मला माहीत नाही.'
न जीवितुं शक्यमतोऽन्यकर्मणा न च त्वदन्यो मम रोचते विभो ।। 13
'माझ्यासाठी दुसऱ्या कुठल्या कामावर जगणं शक्य नाही, आणि तुझ्याशिवाय दुसरा कुणी मला आवडत नाही, प्रभो.'
त्वं ब्राह्मणो वा यदि वाऽपि भूमिपः समुद्रनेमीश्वररूपवानसि। आचक्ष्व तत्वं त्वममित्रकर्शन न बल्लवत्वं त्वयि विद्यते समम् ।। 14
'तू ब्राह्मण असशील किंवा राजा असशील, पण तू समुद्रकिनाऱ्याच्या स्वामीसारखा भासतोस. शत्रूंचा नाश करणारा, आपली खरी ओळख सांग, कारण गायी राखण्याचं काम तुला शोभत नाही.'
कस्यामि राज्ञो विषयादिहागतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम्। कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ।। 15
'तू कुठल्या राजाच्या प्रदेशातून इथे आला आहेस? तुझ्याकडे कोणती कला आहे आणि ती तू किती केली आहेस? तू आमच्यात नेहमी कसा राहशील? आणि इथे तुला किती वेतन हवं आहे, तेही सांग.'
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः। तस्याष्टौ शतसाहस्रं गवां वर्गाः शतंशतम् ।। 16
पांडूच्या पाच मुलांमध्ये सर्वांत मोठा, राजा युधिष्ठिर, याच्याकडे आठ लाख गायींचे शंभर गट होते.
अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथा परे। तेषां गोसङ्ख्य आसं वै तन्त्रीपालेति मां विदुः ।। 17
इतर काही गट दहा हजार गायींचे होते, आणि त्याहून दुप्पट गट दुसरीकडे होते; मला लोक तंत्रीपाल म्हणत, कारण मी गायी सांभाळत असे.
भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्चान्यद्गोगतं क्वचित्। न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ।। 18
गायींशी संबंधित जे काही पूर्वी घडले, सध्या आहे किंवा पुढे होईल, तसेच दहा योजनांच्या परिसरात गायींबद्दल जे काही आहे, ते काहीच माझ्या माहितीतून सुटलेले नाही.
गुणाः सुविदिता ह्यासन्मया तस्य महात्मनः। आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।। 19
त्या महान आत्म्याचे गुण मला नीट माहीत होते; कुरुराज युधिष्ठिर माझ्यावर खूश होता.
अनेन गणिता गावो दुर्विज्ञेया महत्तराः। बहुक्षीरतरास्ता वै बह्व्यः सत्यः सपुत्रिकाः ।। 20
या हिशोबाने गायींची संख्या फार मोठी व समजायला कठीण आहे; त्यात अनेक गायी दूधाळ, भरपूर, सत्यवादी आणि वासरांसह आहेत.
क्षिप्रं च गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्चित्। तैस्तैरुपयैर्विदितं मयैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ।। 21
गायी लवकर वाढतात आणि त्यांना आजार होत नाही; हे सर्व मला वेगवेगळ्या उपायांनी कळते, आणि ही कौशल्ये माझ्यात आहेत.
ऋषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान्। येषां मूत्रमुपाघ्राय वन्ध्या अपि प्रसूयते ।। 22
राजा, मला ते बैलही माहीत आहेत ज्यांच्यात आदराचे गुण आहेत; त्यांच्या मूत्राचा वास घेतल्यावर वंध्या गायीही गरोदर राहतात.
मत्स्याधिपो हर्षकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभाषत। नैवानुमन्ये तव कर्म कुत्सितं महीं समग्रामभिपातुमर्हसि ।। 23
मत्स्यराज आनंदाने मद्रीपुत्र पांडवाला म्हणाला, 'माझ्या मते तुझे हे काम तुच्छ आहे; तू तर संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करण्यास योग्य आहेस.'
अथ त्विदानीं तव रोचते विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकम्। त्वदर्पणा मे पशवो भवन्तु वै पशून्सपालान्भवते ददाम्यहम् ।। 24
पण आता, महाबळा, तुला हवे असेल तर माझ्या गायी पाहा; माझे सर्व पशू आणि त्यांचे राखणारे तुझ्या ताब्यात असोत, मी ते तुला देतो.
शतं सहस्राणि गवां हि सन्ति वर्णस्यवर्णस्य पृथग्गणानाम्। ददामि तेऽहं वरमीप्सितं च यत्त्वदर्पणा मे पशवो भवन्त्विति ।। 25
शेकडो हजारो गायी आहेत, प्रत्येक गट वेगळा आहे; मी तुला हवी ती मागणी देतो, माझे सर्व पशू तुझ्या देखरेखीखाली असोत.