स वै हयानैक्षत तानितस्ततः समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट्। दृष्ट्वा तथैनं स कुरूत्तमं तमः पप्रच्छ तान्सर्बसभासदस्तदा ।। 2
तो इकडे तिकडे घोडे पाहू लागला आणि त्याच वेळी मत्स्यराजाने त्याच्यावर लक्ष दिले; त्या कुरूश्रेष्ठाला पाहून, राजाने सभेत उपस्थित सर्वांना त्याच्याबद्दल विचारले.
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं योऽयं युवाऽभ्येति हि मासिकां सभाम् प्रियो हि मे दर्शनतोपि संमतो ब्रवीतु कश्चिद्यदि दृष्टवानिमम् ।। 3
'हा तरुण कोण आहे, याला पूर्वी कुणी पाहिले आहे का? हा पहिल्यांदाच आपल्या मासिक सभेत येतो आहे. मला पहिल्याच भेटीत तो आवडला; कुणी पाहिला असेल तर कृपया सांगा.'
अयं हयान्पश्यति मामकान्मुहुर्ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः। प्रवेश्यतामेष समीपमाशु वै विभाति वीरो हि यथाऽमरस्तथा ।। 4
'हा वारंवार माझ्या घोड्यांकडे पाहतो आहे; नक्कीच हा घोड्यांच्या कामात तज्ज्ञ आहे. त्याला लगेच इथे आणा, कारण तो वीरासारखा तेजस्वी दिसतो, जणू काही देवच.'
वितर्कयत्येव हि मत्स्यराजनि त्वरन्कुरूणामृषभः सभामगात्। ततः प्रणम्योपनतः कुरूत्तमो विराटराजानमुवाच पार्थिवम् ।। 5
मत्स्यराज विचार करत असतानाच, कुरूंच्या वंशातील तो श्रेष्ठ पुरुष घाईने सभेत आला; मग नम्रपणे वाकून, तो कुरूश्रेष्ठ विराट राजाला म्हणाला.
तवागतोऽहं पुरमद्य भूपते जिजीविषुर्वेतनभोजनार्थिकः। तवाश्वबन्धः सुभृतो भवाम्यहं कुरुष्व मामश्वपतिं यदीच्छसि ।। 6
'राजा, मी आज तुझ्या नगरीत आलो आहे, मला जगायचे आहे, वेतन आणि अन्न हवे आहे. मी तुझ्या घोड्यांची नीट काळजी घेईन; तुला हवे असेल तर मला घोड्यांचा प्रमुख कर.'
ददानि यानानि धनानि वेतनं न चाश्वसूतो भवितुं त्वमर्हसि। कुतोसि कस्यामि कथं त्वमागतो ब्रवीहि शिल्पं तव विद्यते च यत् ।। 7
'मी तुला वाहनं, धन आणि वेतन देईन, पण तू फक्त घोड्यांचा सेवक राहू नकोस. तू कुठून आला आहेस, कोणाचा आहेस, कसा आला, आणि तुला कोणते कौशल्य आहे ते सांग.'
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः। तेनाहमश्वेषु पुरा प्रकृतः शत्रुकर्शन ।। 8
'मी पूर्वी पाच पांडवांपैकी ज्येष्ठ राजा युधिष्ठिराच्या घोड्यांचा प्रमुख होतो, हे शत्रूंना हरवणाऱ्या राजन.'
अश्वानां प्रकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः । दुष्टानां प्रतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम् ।। 9
'मला घोड्यांचा स्वभाव आणि त्यांचे सर्व प्रशिक्षण माहीत आहे; वाईट वागणाऱ्या घोड्यांना कसे हाताळावे आणि त्यांच्यावर कोणतीही उपचार करावेत हे पूर्णपणे माहित आहे.'
न कातरं स्यान्मम वाजिवाहनं न मेऽस्ति दुष्टा बडवा कुतो हयः। जानंस्तु मामाह स चापि पाण्डवो युधिष्ठिरो ग्रन्थिकमेव नामतः ।। 10
'माझ्या देखरेखीखाली कोणताही घोडा किंवा घोडी कधीही घाबरट किंवा खोडकर होत नाही; युधिष्ठिर पांडव मला फक्त ग्रंथिक या नावाने ओळखतो.'
मातलिरिव देवपतेर्दशरथनृपतेः सुमत्र इव यन्ता। सुमह इव जामदग्रेस्तथैव तव शिक्षयाम्यश्वान् ।। 11
'जसा मातळी देवेंद्राचा सारथी आहे, सुमंत्र दशरथाचा होता, आणि जामदग्नीपुत्राचा सुमहा होता, तसाच मी तुझे घोडे शिकवीन.'
युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र नरराजस्य शासनात्। शतसाहस्रकोटीनामश्वानामस्मि रक्षिता ।। 12
'राजेंद्र, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने मी शंभर कोटी घोड्यांचे रक्षण केले आहे.'
यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्वं त्वदधीनमद्य वै। ये चापि केचिन्मम वाजियोधास्त्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ।। 13
'माझ्याकडे जे काही घोडे आहेत, ते आजपासून सगळे तुझ्या अधीन असू देत; आणि माझे जे घोडेस्वार व सारथी आहेत, तेही तुझ्या सेवेत राहू देत.'
इदं तवेष्टं विहितं सुरोपम ...हि यत्ते प्रसमीक्षितं वरम्। ...ऽनुरूपं हयकर्म दृश्यते विभाति राजेव न कर्म वाजिनाम् ।। 14
हे तुझं इच्छित असं केलं आहे, देवासारखा दिसणाऱ्या तुझ्या मनासारखंच. खरंच, तू जे काही निवडलंस, ते एक वरच आहे. पण घोड्यांचं यज्ञ मात्र योग्य वाटत नाही; तो राजासारखा शोभतो, पण खऱ्या अर्थानं घोड्यांचं काम नाही.
युधिष्ठिरस्यैव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् । कथं नु भृत्यैः स विनाकृतो वने चरत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डवः ।। 15
माझ्यासाठी, तुझं दर्शन म्हणजे युधिष्ठिराचं दर्शन मिळाल्यासारखंच आहे, प्रिय स्वरूपा. तो निष्कलंक पांडव, आपल्या सेवकांशिवाय, कसा काय वनात राहतो आणि आनंद घेतो, हे मला समजत नाही.
तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः। न चैवमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ।। 16
तो तरुण, गंधर्वांसारखा देखणा, विराट राजानं आनंदानं सन्मान केला. पण इतर कुणालाच तो आपल्या प्रियांसोबत रमणीयपणे वावरणारा असा ओळखता येत नाही.
अथापरोऽदृश्यत वै शशी यथा हुतो हविर्भिर्हि यथाऽध्वरे शिखी। तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः प्रकाशयन्सूर्य इवाचिरोदितः ।। 1
तेव्हा दुसरा एक तिथे दिसला, जसा चंद्र, जसा यज्ञात समिधांनी तेजस्वी झालेला अग्नी, तसाच तो सुंदर दिसणारा, नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा तेजस्वी भासत होता.
तमाव्रजन्तं सहदेवमग्रणीर्नृपो विराटो नचिरात्समैक्षत। प्रैक्षन्त तं तत्र पृथक्समागताः सभागताः सर्वमनोहरप्रभम्। युवानमायान्तममित्रकर्शनं प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ।। 2
सहदेव जवळ येत असताना, राजा विराट लगेच त्याच्याकडे पाहू लागला. तिथे जमलेले सगळेजण वेगवेगळ्या जागेवरून त्याच्याकडे पाहू लागले, तो सर्वांना मोहून टाकणारा, तेजस्वी तरुण, शत्रूंचा नाश करणारा, जणू मेघातून बाहेर पडलेला चंद्रच.
यष्ट्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनं दामानि पाशं च निबद्ध्य पृष्ठतः। मौर्वी च तन्त्रीं महतीं सुसंहितां बालैश्च तारैर्बहुभिः समावृताम् ।। 3
त्याच्याकडे योग्य लांबीची काठी होती, देखणं रूप होतं, मागे दोर आणि फास बांधलेले होते, मोठी आणि नीट विणलेली भोंड्याची दोरी होती, आणि ती अनेक बारीक धाग्यांनी वेढलेली होती.
स चापि राजानमुवाच वीर्यवान्कुरुष्व मां पार्थिव गोष्ववस्थितम्। मया हि गुप्ताः पशवो भवन्तु ते प्रसन्ननिद्राः प्रभवोस्मि वल्लवः ।। 4
तो धाडसी युवक राजाला म्हणाला, 'माझं गायींच्या राखणीत ठेवावं, राजन. मी तुझ्या पशुधनाचं रक्षण करीन. माझ्या देखरेखीखाली तुझ्या गायी शांतपणे झोपतील, कारण मी गायी राखण्यात पटाईत आहे.'
न श्वापदेभ्यो न च रोगतो भयं न चापि दावान्न च तस्कराद्भयम्। पयःप्रभूता बहुला निरामया भवन्ति गावः सुभृता नराधिप ।। 5
माझ्या राखणीत असताना, गायींना ना वन्य प्राण्यांचा, ना आजारांचा, ना आगीचा, ना चोरांचा काहीही धोका राहणार नाही. त्या भरपूर दूध देतील, निरोगी राहतील आणि चांगल्या वाढतील, राजन.
निशम्य राजा सहदेवभाषितं निरीक्ष्य माद्रीसुतमभ्यनन्दत्। उवाच हृष्टो मुदितेन चेतसा न बल्लवत्वं त्वयि वीर लक्षये ।। 6
सहदेवाचं बोलणं ऐकून आणि मद्रीपुत्राकडे पाहून, राजानं त्याचं स्वागत केलं आणि आनंदानं म्हणाला, 'वीरा, तुझ्यात मला गायी राखणाऱ्याची लक्षणं दिसत नाहीत.'
धैर्याद्वपुः क्षात्रमिवेह ते दृढं प्रकाशते कौरववंशजस्य वा। नापण्डितेयं तव दृश्यते तनुर्भवेह राज्ये मम मन्त्रधर्मभृत् ।। 7
तुझं धैर्य आणि रूप इथे क्षत्रियासारखंच भासतं, जसं कौरव वंशजाला शोभेल. तुझ्या अंगावर अज्ञानाचा लवलेशही नाही. माझ्या राज्यात तू मंत्र आणि कर्तव्य सांभाळ.
प्रशाधि मत्स्यान्सहराजकानिमान्बृहस्पतिः शत्रुयुतानिवामरान्। बलं च मे रक्ष सुवेष सर्वशो गृहाण खङ्गं प्रतिरूपमात्मः ।। 8
माझ्या मत्स्य आणि त्यांच्या मित्र राजांवर तू राज्य कर, जसं बृहस्पती शत्रूंनी वेढलेल्या देवतांवर करतो. माझ्या सैन्याचं नीट रक्षण कर, सुंदर पोशाख घाल, आणि स्वतःला शोभेल असा तलवार घे.
अनीककर्णाग्रधरो बलस्य मे प्रभुर्भवानस्तु गृहाण कार्मुकम् ।। 9
माझ्या सैन्याच्या पुढे तू सेनापती हो, माझ्या सैन्याचा स्वामी हो, आणि धनुष्य हातात घे.
विराटराज्ञाऽभिहितः कुरूत्तमः प्रशस्य राजानमभिप्रणम्य च। उवाच मत्स्यप्रवरं महापतिः शृणुष्व राजन्मम वाक्यमुत्तमम् ।। 10
विराट राजानं असं म्हटल्यावर, कौरवांमधला श्रेष्ठ त्याचं कौतुक करून राजाला वंदन करतो आणि मग मत्स्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजाला म्हणतो, 'राजन, माझं उत्तम बोलणं ऐक.'
बालो ह्यहं जातिविशेषदूषितः कुतोऽद्य मे नीतिषु युक्तमन्त्रता । स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां गोपरिरक्षणेऽनघ ।। 11
'मी अजून लहान आहे, आणि माझ्या जन्मामुळे मला कमीपणा आहे. आज मी कसा काय राज्यकारभारात सल्ला देण्यास योग्य ठरू? आम्ही आमच्या कामात समाधानी आहोत, राजन; मला गायी राखण्याचं काम दे, निष्कलंक राजा.'
वैश्योस्मि नाम्नाऽहमरिष्टनेमिर्गोसङ्ख्य आसं कुरुपुङ्गवानाम् । वस्तुं त्वयीच्छामि विशांवरिष्ठ तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् ।। 12
'मी नावानं वैश्य आहे, आणि मला अरिष्टनेमि म्हणतात, गायींच्या देखरेखीमध्ये पटाईत आहे, कौरवांमध्ये श्रेष्ठ आहे. राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्याकडेच राहायचं मला आहे; पांडव कोण आहेत, हे मला माहीत नाही.'
न जीवितुं शक्यमतोऽन्यकर्मणा न च त्वदन्यो मम रोचते विभो ।। 13
'माझ्यासाठी दुसऱ्या कुठल्या कामावर जगणं शक्य नाही, आणि तुझ्याशिवाय दुसरा कुणी मला आवडत नाही, प्रभो.'
त्वं ब्राह्मणो वा यदि वाऽपि भूमिपः समुद्रनेमीश्वररूपवानसि। आचक्ष्व तत्वं त्वममित्रकर्शन न बल्लवत्वं त्वयि विद्यते समम् ।। 14
'तू ब्राह्मण असशील किंवा राजा असशील, पण तू समुद्रकिनाऱ्याच्या स्वामीसारखा भासतोस. शत्रूंचा नाश करणारा, आपली खरी ओळख सांग, कारण गायी राखण्याचं काम तुला शोभत नाही.'
कस्यामि राज्ञो विषयादिहागतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम्। कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ।। 15
'तू कुठल्या राजाच्या प्रदेशातून इथे आला आहेस? तुझ्याकडे कोणती कला आहे आणि ती तू किती केली आहेस? तू आमच्यात नेहमी कसा राहशील? आणि इथे तुला किती वेतन हवं आहे, तेही सांग.'