तस्याग्रतः स्वानि धनूंषि पार्थिवो बहूनि दीर्घाणि च वर्णवन्ति च। ददौ स सज्यानि बलान्वितानि जिज्ञासमानः किमयं करिष्यति ।। 16
मग त्या राजाने त्याच्या समोर अनेक सुंदर, लांब आणि रंगीबेरंगी, सज्ज आणि मजबूत धनुष्ये ठेवली, पाहू या हा काय करतो म्हणून.
ततोऽर्जुनः क्लीबतरं वचोऽब्रवीन्न मे धनुर्धारितमीदृशं विभो। न चापि दृष्टं धनुरीदृशं क्वचिन्न मादृशाः सन्ति धनुर्धरा भुवि ।। 17
तेव्हा अर्जुनाने सौम्य स्वरात सांगितले, 'माझ्या हातात असे धनुष्य कधीच आले नाही, प्रभो, आणि मी असे धनुष्यही कधी पाहिले नाही; माझ्यासारखे धनुर्धारी पृथ्वीवर नाहीत.'
नृत्याम गायामि च वादयाम्यहं प्रानर्तने कौशलनैपुणं मम। तदुत्तरायाः परिधत्स्व नर्तने भवामि देव्या नरदेव नर्तकी ।। 18
मी नाचतो, गातो, वाद्य वाजवतो; नृत्यकलेत मला मोठे कौशल्य आहे. म्हणून, उत्तरेने वरचा वस्त्र घालावे, आणि मी राणीची नर्तकी होईन, राजन.
ददामि ते तं हि वरं बृहन्नले सुतां हि मे नर्तय याश्च तादृशीः । ततो विराटः स्वयमाह्वयत्सुतां नराधिपस्तां च सुमध्यसुन्दरीम् ।। 19
'बृहन्नले, मी तुला हा वर देतो—माझ्या मुलीला आणि तिच्यासारख्या इतरांना नृत्य शिकव.' मग राजा विराटाने स्वतःच आपल्या सुकुमार आणि सुंदर मुलीला बोलावले.
उवाच चैनां मुदितेन चेतसा बृहन्नला नाम सखी भवत्वियम्। सुगात्रि संप्रीतिसुबद्धसौहृदा तवाङ्गने प्राणसमा च नित्यदा ।। 20
मुदित मनाने तिने म्हणाली, 'ही बृहन्नला नावाची तुझी सखी असू दे, सुगठित अंग असलेल्या राणी. हिचे तुझ्यावर खूप प्रेम आहे आणि ती नेहमीच तुझ्यासारखीच जीव लावणारी आहे.'
प्रकामभक्ष्याभरणाम्बरा शुभा चरत्वियं सर्वजनेष्ववारिता। न दुष्कुलानामियमाकृतिर्भवेन्न वृत्तभेदी भवतीदृशो जनः ।। 21
ही स्त्री भरपूर खाण्यापिण्याचे, दागिने आणि सुंदर वस्त्रांनी सजलेली आहे, आणि सर्व लोकांत मोकळेपणाने वावरते. अशी चालचलन नीच कुळातल्या लोकांची नसते, आणि तुझ्यासारख्या लोकांनी कधीही चुकीचे वर्तन केलेले नसते.
संमन्त्र्य राजा विविधैः स्वमन्त्रिभिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिराशु वै। अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम् ।। 22
राजाने आपल्या वेगवेगळ्या मंत्र्यांशी चर्चा करून, स्त्रियांनी तिला लवकरच तपासले आणि तिच्या नपुंसकतेबद्दल खात्री पटल्यावर, मग तिला कुमारिकांच्या महालात ठेवले.
स शिक्षयामास च गीतवदनं सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः । सखीश्च तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियश्च तस्याः स बभूव पाण्डवः ।। 23
तेथे धनंजय अर्जुनाने विराट राजाच्या कन्येला गाणे आणि वादन शिकवले; तो तिच्या सख्या आणि दासींसाठीही प्रिय झाला, आणि तिचा जवळचा मित्र म्हणून वावरला.
तथा स तत्रैव धनंजयोऽवसत्प्रियाणि कुर्वन्त्सह ताभिरात्मवान्। तथा गतं तत्र न जझिरे जना बहिश्चरा वाऽप्यथवेतरे जनाः ।। 24
अशा प्रकारे धनंजय तिथेच राहिला, स्वतःवर संयम ठेवून, त्या सर्वांसोबत आनंददायक गोष्टी करत. त्यामुळे तिथल्या कोणालाही किंवा बाहेरच्या कोणालाही काहीच शंका आली नाही.
अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुर्विराटराजे तुरगान्समीक्षति। तमापतन्तं ददृशुः पृथग्जनाः प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ।। 1
तेव्हा दुसरा बलवान पांडव विराट राजाच्या घोड्यांकडे पाहताना दिसला; तो जवळ येताच, लोकांनी त्याला जणू ढगांतून बाहेर पडणाऱ्या पूर्ण चंद्रासारखा पाहिले.
स वै हयानैक्षत तानितस्ततः समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट्। दृष्ट्वा तथैनं स कुरूत्तमं तमः पप्रच्छ तान्सर्बसभासदस्तदा ।। 2
तो इकडे तिकडे घोडे पाहू लागला आणि त्याच वेळी मत्स्यराजाने त्याच्यावर लक्ष दिले; त्या कुरूश्रेष्ठाला पाहून, राजाने सभेत उपस्थित सर्वांना त्याच्याबद्दल विचारले.
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं योऽयं युवाऽभ्येति हि मासिकां सभाम् प्रियो हि मे दर्शनतोपि संमतो ब्रवीतु कश्चिद्यदि दृष्टवानिमम् ।। 3
'हा तरुण कोण आहे, याला पूर्वी कुणी पाहिले आहे का? हा पहिल्यांदाच आपल्या मासिक सभेत येतो आहे. मला पहिल्याच भेटीत तो आवडला; कुणी पाहिला असेल तर कृपया सांगा.'
अयं हयान्पश्यति मामकान्मुहुर्ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः। प्रवेश्यतामेष समीपमाशु वै विभाति वीरो हि यथाऽमरस्तथा ।। 4
'हा वारंवार माझ्या घोड्यांकडे पाहतो आहे; नक्कीच हा घोड्यांच्या कामात तज्ज्ञ आहे. त्याला लगेच इथे आणा, कारण तो वीरासारखा तेजस्वी दिसतो, जणू काही देवच.'
वितर्कयत्येव हि मत्स्यराजनि त्वरन्कुरूणामृषभः सभामगात्। ततः प्रणम्योपनतः कुरूत्तमो विराटराजानमुवाच पार्थिवम् ।। 5
मत्स्यराज विचार करत असतानाच, कुरूंच्या वंशातील तो श्रेष्ठ पुरुष घाईने सभेत आला; मग नम्रपणे वाकून, तो कुरूश्रेष्ठ विराट राजाला म्हणाला.
तवागतोऽहं पुरमद्य भूपते जिजीविषुर्वेतनभोजनार्थिकः। तवाश्वबन्धः सुभृतो भवाम्यहं कुरुष्व मामश्वपतिं यदीच्छसि ।। 6
'राजा, मी आज तुझ्या नगरीत आलो आहे, मला जगायचे आहे, वेतन आणि अन्न हवे आहे. मी तुझ्या घोड्यांची नीट काळजी घेईन; तुला हवे असेल तर मला घोड्यांचा प्रमुख कर.'
ददानि यानानि धनानि वेतनं न चाश्वसूतो भवितुं त्वमर्हसि। कुतोसि कस्यामि कथं त्वमागतो ब्रवीहि शिल्पं तव विद्यते च यत् ।। 7
'मी तुला वाहनं, धन आणि वेतन देईन, पण तू फक्त घोड्यांचा सेवक राहू नकोस. तू कुठून आला आहेस, कोणाचा आहेस, कसा आला, आणि तुला कोणते कौशल्य आहे ते सांग.'
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः। तेनाहमश्वेषु पुरा प्रकृतः शत्रुकर्शन ।। 8
'मी पूर्वी पाच पांडवांपैकी ज्येष्ठ राजा युधिष्ठिराच्या घोड्यांचा प्रमुख होतो, हे शत्रूंना हरवणाऱ्या राजन.'
अश्वानां प्रकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः । दुष्टानां प्रतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम् ।। 9
'मला घोड्यांचा स्वभाव आणि त्यांचे सर्व प्रशिक्षण माहीत आहे; वाईट वागणाऱ्या घोड्यांना कसे हाताळावे आणि त्यांच्यावर कोणतीही उपचार करावेत हे पूर्णपणे माहित आहे.'
न कातरं स्यान्मम वाजिवाहनं न मेऽस्ति दुष्टा बडवा कुतो हयः। जानंस्तु मामाह स चापि पाण्डवो युधिष्ठिरो ग्रन्थिकमेव नामतः ।। 10
'माझ्या देखरेखीखाली कोणताही घोडा किंवा घोडी कधीही घाबरट किंवा खोडकर होत नाही; युधिष्ठिर पांडव मला फक्त ग्रंथिक या नावाने ओळखतो.'
मातलिरिव देवपतेर्दशरथनृपतेः सुमत्र इव यन्ता। सुमह इव जामदग्रेस्तथैव तव शिक्षयाम्यश्वान् ।। 11
'जसा मातळी देवेंद्राचा सारथी आहे, सुमंत्र दशरथाचा होता, आणि जामदग्नीपुत्राचा सुमहा होता, तसाच मी तुझे घोडे शिकवीन.'
युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र नरराजस्य शासनात्। शतसाहस्रकोटीनामश्वानामस्मि रक्षिता ।। 12
'राजेंद्र, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने मी शंभर कोटी घोड्यांचे रक्षण केले आहे.'
यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्वं त्वदधीनमद्य वै। ये चापि केचिन्मम वाजियोधास्त्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ।। 13
'माझ्याकडे जे काही घोडे आहेत, ते आजपासून सगळे तुझ्या अधीन असू देत; आणि माझे जे घोडेस्वार व सारथी आहेत, तेही तुझ्या सेवेत राहू देत.'
इदं तवेष्टं विहितं सुरोपम ...हि यत्ते प्रसमीक्षितं वरम्। ...ऽनुरूपं हयकर्म दृश्यते विभाति राजेव न कर्म वाजिनाम् ।। 14
हे तुझं इच्छित असं केलं आहे, देवासारखा दिसणाऱ्या तुझ्या मनासारखंच. खरंच, तू जे काही निवडलंस, ते एक वरच आहे. पण घोड्यांचं यज्ञ मात्र योग्य वाटत नाही; तो राजासारखा शोभतो, पण खऱ्या अर्थानं घोड्यांचं काम नाही.
युधिष्ठिरस्यैव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् । कथं नु भृत्यैः स विनाकृतो वने चरत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डवः ।। 15
माझ्यासाठी, तुझं दर्शन म्हणजे युधिष्ठिराचं दर्शन मिळाल्यासारखंच आहे, प्रिय स्वरूपा. तो निष्कलंक पांडव, आपल्या सेवकांशिवाय, कसा काय वनात राहतो आणि आनंद घेतो, हे मला समजत नाही.
तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः। न चैवमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ।। 16
तो तरुण, गंधर्वांसारखा देखणा, विराट राजानं आनंदानं सन्मान केला. पण इतर कुणालाच तो आपल्या प्रियांसोबत रमणीयपणे वावरणारा असा ओळखता येत नाही.
अथापरोऽदृश्यत वै शशी यथा हुतो हविर्भिर्हि यथाऽध्वरे शिखी। तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः प्रकाशयन्सूर्य इवाचिरोदितः ।। 1
तेव्हा दुसरा एक तिथे दिसला, जसा चंद्र, जसा यज्ञात समिधांनी तेजस्वी झालेला अग्नी, तसाच तो सुंदर दिसणारा, नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा तेजस्वी भासत होता.
तमाव्रजन्तं सहदेवमग्रणीर्नृपो विराटो नचिरात्समैक्षत। प्रैक्षन्त तं तत्र पृथक्समागताः सभागताः सर्वमनोहरप्रभम्। युवानमायान्तममित्रकर्शनं प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ।। 2
सहदेव जवळ येत असताना, राजा विराट लगेच त्याच्याकडे पाहू लागला. तिथे जमलेले सगळेजण वेगवेगळ्या जागेवरून त्याच्याकडे पाहू लागले, तो सर्वांना मोहून टाकणारा, तेजस्वी तरुण, शत्रूंचा नाश करणारा, जणू मेघातून बाहेर पडलेला चंद्रच.
यष्ट्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनं दामानि पाशं च निबद्ध्य पृष्ठतः। मौर्वी च तन्त्रीं महतीं सुसंहितां बालैश्च तारैर्बहुभिः समावृताम् ।। 3
त्याच्याकडे योग्य लांबीची काठी होती, देखणं रूप होतं, मागे दोर आणि फास बांधलेले होते, मोठी आणि नीट विणलेली भोंड्याची दोरी होती, आणि ती अनेक बारीक धाग्यांनी वेढलेली होती.
स चापि राजानमुवाच वीर्यवान्कुरुष्व मां पार्थिव गोष्ववस्थितम्। मया हि गुप्ताः पशवो भवन्तु ते प्रसन्ननिद्राः प्रभवोस्मि वल्लवः ।। 4
तो धाडसी युवक राजाला म्हणाला, 'माझं गायींच्या राखणीत ठेवावं, राजन. मी तुझ्या पशुधनाचं रक्षण करीन. माझ्या देखरेखीखाली तुझ्या गायी शांतपणे झोपतील, कारण मी गायी राखण्यात पटाईत आहे.'
न श्वापदेभ्यो न च रोगतो भयं न चापि दावान्न च तस्कराद्भयम्। पयःप्रभूता बहुला निरामया भवन्ति गावः सुभृता नराधिप ।। 5
माझ्या राखणीत असताना, गायींना ना वन्य प्राण्यांचा, ना आजारांचा, ना आगीचा, ना चोरांचा काहीही धोका राहणार नाही. त्या भरपूर दूध देतील, निरोगी राहतील आणि चांगल्या वाढतील, राजन.