गजांश्च सिंहांश्च समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्। न नीचकर्मा तव मादृशः प्रभो बलस्य नेताऽप्यबलो भवेदिति ।। 20
मी हत्ती आणि सिंह यांना जिंकले आहे, आणि नेहमी तुझं आवडेल ते करीन, हे निर्दोष राजा. माझ्यासारख्या माणसाला नीच काम शोभत नाही, कारण बळवानांचाही नेता कधी कधी दुर्बल होतो.
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां सूदपदे यदीच्छसि। ये सन्ति मल्ला बलवीर्यसंमतास्तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्पयन् ।। 21
राजा, आम्ही आमच्या कामात समाधानी आहोत; तुला हवं असेल तर मला स्वयंपाकीपद दे. तुझ्या दरबारात जे बलवान आणि शूर मल्ल आहेत, त्यांच्याशी मी स्पर्धा करीन.
तमेवमुक्ते वचने नराधिपः प्रत्यब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्। सोहं न मन्ये तव कर्म तत्समं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ।। 22
असं त्याने बोलल्यावर मत्स्यराज आनंदाने म्हणाला, 'माझ्या मते असं काम तुला योग्य नाही; तू समुद्राच्या कडेसारखा पृथ्वीचं राज्य करायला योग्य आहेस.'
त्रिलोकपालो हि यथा विराजसे तथाऽद्य मे विष्णुरिवातिरोचसे। यथा तु कामस्तव तत्तथा कृतं महानसे मे भव मे पुरस्कृतः । नराश्च मे तत्र मया सदाऽर्चिता भवाद्य तेषामधिपो मया कृतः ।। 23
तू जसा त्रैलोक्याचा स्वामी तेजस्वी आहेस, तसाच आज तू मला विष्णूसारखा भासतोस. पण तुझ्या इच्छेनुसारच होईल—माझ्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख हो. तिथल्या लोकांचा मी नेहमी सन्मान केला आहे, आणि आजपासून मी तुला त्यांचा प्रमुख करतो.
तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराजस्य बभूव वै प्रियः। उवास राजन्न च तं पृथग्जनो बुबोध तस्यानुचरश्च कश्चन ।। 24
अशा प्रकारे भीमाला विराटराजाच्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख नेमण्यात आलं आणि तो राजाला प्रिय झाला. तो तिथे राहत होता, आणि कुणालाही त्याची खरी ओळख कळली नाही, ना कुणा सेवकाला संशय आला.
अथापरोऽदृश्यत वर्णवान्युवा स्त्रीवेषधारी समलंकृतो भृशम्। प्रवालचित्रे प्रविमुच्य कुण्डले उभे च कम्बू परिपातुके तथा ।। 1
मग दुसरा एक तरुण, तेजस्वी, स्त्रीवेषात आणि सुंदर दागिन्यांनी सजलेला तिथे दिसला. त्याच्या कानात प्रवाळासारखी कुंडलं चमकत होती, आणि दोन्ही हातांवर शंखाच्या बांगड्या होत्या.
कृष्णे च रक्ते च निबध्य वाससी शरीरवाञ्शुक्रबृहस्पतिप्रभः। बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्महाभुजो मत्तगजेन्द्रविक्रमः ।। 2
कृष्ण आणि लाल रंगाचे वस्त्र नेसून, शरीर शुक्र किंवा बृहस्पतीसारखे तेजस्वी, लांब आणि दाट केस मोकळे सोडून, तो बलवान भुजांचा वीर, मदाने भरलेल्या हत्तीच्या चालीसारखा ताठ चालत पुढे गेला.
क्लैब्येन वेषेण न भति भाति च ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः । गतेन चोर्वी परिकम्पयंस्तदा विराटमासाद्य सभासमीपतः ।। 3
तो जरी नपुंसकाचा वेष घालून होता, तरी तसा दिसत नव्हता; उलट, आकाशात ग्रहांनी वेढलेला चंद्र जसा चमकतो तसा तो झळकत होता. त्याच्या चालण्याने जणू पृथ्वी हलली, आणि तो सभेच्या जवळ राजा विराटाजवळ पोहोचला.
तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले व्याजाप्रतिच्छन्नममित्रमर्दनम् । विराजमानं सुरराजवर्चसं सुतं सुरेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ।। 4
तो शत्रूंचा संहार करणारा, छुप्या वेषात असूनही, देवराजासारखा तेजस्वी, इंद्रपुत्र, गजेंद्रासारखी ताकद असलेला, सभेत येताना पाहून—
सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः। न चैनमूचुर्विदितं नरास्तदा सविस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत् ।। 5
राजाने सभेत जवळ बसलेल्या सर्वांना विचारले, 'हा कोण आहे? तो कधीच ऐकला नाही.' पण तिथल्या कोणालाही त्याच्याबद्दल काहीच माहीत नव्हते. तेव्हा राजा आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला—
गजेन्द्रलीलो मृगराजगामी वृषेक्षणो देवसुतोग्रतेजाः। पीनांसबाहुः कनकावदातः कोऽयं नरो मे नगरं प्रविष्टः ।। 6
हत्तीच्या चालीसारखा, सिंहासारखी चाल, बैलासारखी डोळे, दैवी तेज, रुंद खांदे आणि भुजा, सोन्यासारखा उजळलेला—हा कोण पुरुष माझ्या नगरात आला आहे?
किमेष देवेन्द्रसुतः किमेष ब्रह्मात्मजो वा किमयं स्वयंभूः। उमासुतो वैश्रवणात्मजो वा प्रेक्ष्यैनमासीदिति मे वितर्कः ।। 7
हा इंद्राचा पुत्र आहे का? की ब्रह्माचा मुलगा? की तो स्वतः उत्पन्न झालेला आहे? की उमा किंवा वैश्रवणाचा पुत्र आहे? त्याला पाहून माझ्या मनात असेच विचार येतात.
सभामतिक्रम्य स वासवोपमो निरीक्षमाणो बहुभिः सभागतैः। स तत्र राजनममित्रहाऽब्रवीद्बृहन्नलाहं नरदेव नर्तकी ।। 8
तो सर्वांच्या नजरेत असताना, वासवासारखा सभेच्या पलीकडे जाऊन, त्या राजासमोर उभा राहिला आणि म्हणाला, 'राजन, मी बृहन्नला आहे, एक नर्तकी.'
वेणीं प्रकुर्यां रुचिरे च कुण्डले ग्रथे स्रजः प्रावरणानि संहरे। स्नानं चरेयं विमृजे च दर्पणं विशेषकेष्वेव च कौशलं मम ।। 9
मी वेण्या घालू शकतो, सुंदर कुंडले घालू शकतो, हार गुंफू शकतो, वस्त्रे नीट लावू शकतो; मी स्नान करू शकतो, आरसा पुसू शकतो, आणि सर्व अलंकारांच्या कामात मला कौशल्य आहे.
क्लीबेषु बालेषु जनेषु नर्तने शिक्षाप्रदानेषु च योग्यता मम। करोमि वेणीषु च पुष्पपूरकं न मे स्त्रियः कर्मणि कौशलाधिकाः ।। 10
नपुंसक, लहान मुले आणि इतर लोक यांना नृत्य शिकवण्यात मी पटाईत आहे; मी वेण्यांमध्ये फुले घालू शकतो, आणि स्त्रियांच्या कामात माझ्यापेक्षा कुशल कोणी नाही.
इत्यर्जुनस्तं नरदेवमोजसा विज्ञाप्य तस्थौ विधिनाऽऽत्मनः क्रियाम्। तमब्रवीत्प्रांशुमुदीक्ष्य विस्मितो विराटराजोपसृतं महायशाः ।। 11
अर्जुनाने आपली सर्व कौशल्ये राजाला सांगितली आणि नियमानुसार तिथे उभा राहिला. त्याला पाहून, मोठ्या कीर्तीचा विराटराजा आश्चर्याने म्हणाला—
नार्हस्तु वेषोऽयमनूर्जितस्ते नापुंस्त्वमर्हं नरदेवसिंह । तवैव वेषः शुभवेषभूषणैर्विभूषितो भूतपतेरिव प्रभो ।। 12
हा वेष तुला शोभत नाही, आणि नपुंसकपणाही तुझ्या योग्य नाही, राजसिंहा. तुझे रूप शुभ अलंकारांनी सजलेले आहे, जणू सर्व प्राण्यांचा स्वामीच उभा आहे.
विभाति भानोरिव रश्मिमालिनो घनावरुद्धे गगने घनैरिव। धनुर्हि मन्ये तव शोभयेद्भुजौ तथाहि पीनावतिमात्रमायतौ ।। 13
तू सूर्याच्या किरणांनी वेढलेल्या सूर्यासारखा चमकतोस, जरी आकाशात ढग असले तरी. मला वाटते, तुझ्या बलवान आणि लांब भुजांना धनुष्यच शोभून दिसेल.
प्रगृह्य चापं त्वनुरूपमात्मनो रक्षस्व देशं पुरमद्य सुस्थिरः। पुत्रेण तुल्यो भव मे बृहन्नले वृद्धोस्मि वित्तं प्रतिपादयामि ते ।। 14
तुझ्या योग्य असे धनुष्य घे आणि या देशाचे व नगराचे रक्षण कर. बृहन्नले, तू माझा मुलगा हो, मी म्हातारा झालो आहे, आणि तुला मी संपत्ती देईन.
त्वं रक्ष मे सर्वमिदं पुरं प्रभो न षण्डतां कांचन लक्षयामि ते। प्रशाधि मत्स्यांस्तरसा विवर्धयन्ददामि राज्यं तव सत्यवागहम् ।। 15
हे प्रभो, तू माझ्या या संपूर्ण नगराचे रक्षण कर. तुझ्यात मला कुठेही नपुंसकपणाचे लक्षण दिसत नाही. तू मत्स्यांचे राज्य कर, त्यांची भरभराट वाढव, आणि मी तुला सत्य वचन देतो—राज्यही देईन.
तस्याग्रतः स्वानि धनूंषि पार्थिवो बहूनि दीर्घाणि च वर्णवन्ति च। ददौ स सज्यानि बलान्वितानि जिज्ञासमानः किमयं करिष्यति ।। 16
मग त्या राजाने त्याच्या समोर अनेक सुंदर, लांब आणि रंगीबेरंगी, सज्ज आणि मजबूत धनुष्ये ठेवली, पाहू या हा काय करतो म्हणून.
ततोऽर्जुनः क्लीबतरं वचोऽब्रवीन्न मे धनुर्धारितमीदृशं विभो। न चापि दृष्टं धनुरीदृशं क्वचिन्न मादृशाः सन्ति धनुर्धरा भुवि ।। 17
तेव्हा अर्जुनाने सौम्य स्वरात सांगितले, 'माझ्या हातात असे धनुष्य कधीच आले नाही, प्रभो, आणि मी असे धनुष्यही कधी पाहिले नाही; माझ्यासारखे धनुर्धारी पृथ्वीवर नाहीत.'
नृत्याम गायामि च वादयाम्यहं प्रानर्तने कौशलनैपुणं मम। तदुत्तरायाः परिधत्स्व नर्तने भवामि देव्या नरदेव नर्तकी ।। 18
मी नाचतो, गातो, वाद्य वाजवतो; नृत्यकलेत मला मोठे कौशल्य आहे. म्हणून, उत्तरेने वरचा वस्त्र घालावे, आणि मी राणीची नर्तकी होईन, राजन.
ददामि ते तं हि वरं बृहन्नले सुतां हि मे नर्तय याश्च तादृशीः । ततो विराटः स्वयमाह्वयत्सुतां नराधिपस्तां च सुमध्यसुन्दरीम् ।। 19
'बृहन्नले, मी तुला हा वर देतो—माझ्या मुलीला आणि तिच्यासारख्या इतरांना नृत्य शिकव.' मग राजा विराटाने स्वतःच आपल्या सुकुमार आणि सुंदर मुलीला बोलावले.
उवाच चैनां मुदितेन चेतसा बृहन्नला नाम सखी भवत्वियम्। सुगात्रि संप्रीतिसुबद्धसौहृदा तवाङ्गने प्राणसमा च नित्यदा ।। 20
मुदित मनाने तिने म्हणाली, 'ही बृहन्नला नावाची तुझी सखी असू दे, सुगठित अंग असलेल्या राणी. हिचे तुझ्यावर खूप प्रेम आहे आणि ती नेहमीच तुझ्यासारखीच जीव लावणारी आहे.'
प्रकामभक्ष्याभरणाम्बरा शुभा चरत्वियं सर्वजनेष्ववारिता। न दुष्कुलानामियमाकृतिर्भवेन्न वृत्तभेदी भवतीदृशो जनः ।। 21
ही स्त्री भरपूर खाण्यापिण्याचे, दागिने आणि सुंदर वस्त्रांनी सजलेली आहे, आणि सर्व लोकांत मोकळेपणाने वावरते. अशी चालचलन नीच कुळातल्या लोकांची नसते, आणि तुझ्यासारख्या लोकांनी कधीही चुकीचे वर्तन केलेले नसते.
संमन्त्र्य राजा विविधैः स्वमन्त्रिभिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिराशु वै। अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम् ।। 22
राजाने आपल्या वेगवेगळ्या मंत्र्यांशी चर्चा करून, स्त्रियांनी तिला लवकरच तपासले आणि तिच्या नपुंसकतेबद्दल खात्री पटल्यावर, मग तिला कुमारिकांच्या महालात ठेवले.
स शिक्षयामास च गीतवदनं सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः । सखीश्च तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियश्च तस्याः स बभूव पाण्डवः ।। 23
तेथे धनंजय अर्जुनाने विराट राजाच्या कन्येला गाणे आणि वादन शिकवले; तो तिच्या सख्या आणि दासींसाठीही प्रिय झाला, आणि तिचा जवळचा मित्र म्हणून वावरला.
तथा स तत्रैव धनंजयोऽवसत्प्रियाणि कुर्वन्त्सह ताभिरात्मवान्। तथा गतं तत्र न जझिरे जना बहिश्चरा वाऽप्यथवेतरे जनाः ।। 24
अशा प्रकारे धनंजय तिथेच राहिला, स्वतःवर संयम ठेवून, त्या सर्वांसोबत आनंददायक गोष्टी करत. त्यामुळे तिथल्या कोणालाही किंवा बाहेरच्या कोणालाही काहीच शंका आली नाही.
अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुर्विराटराजे तुरगान्समीक्षति। तमापतन्तं ददृशुः पृथग्जनाः प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ।। 1
तेव्हा दुसरा बलवान पांडव विराट राजाच्या घोड्यांकडे पाहताना दिसला; तो जवळ येताच, लोकांनी त्याला जणू ढगांतून बाहेर पडणाऱ्या पूर्ण चंद्रासारखा पाहिले.