रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान्महीमिमां शत्रः इवाभिपालयेत्। नाभूमिपोऽयं हि रतिर्ममेति च च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः ।। 10
रूपाने हा अतुलनीय आणि महान आहे, तो जणू शत्रूंसारखा संपूर्ण पृथ्वीचं रक्षण करू शकतो. हा राजा नाही, आणि मला त्याच्यात आनंद वाटत नाही; तो जणू आकाशातून खाली पडलेल्या नहुषासारखा वैभव गमावलेला आहे.
वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः सभामतिक्रम्य वृकोदरोऽब्रवीत्। जयेति राजानमभिप्रमोदयन्सुखेन सभ्यं च सभागतं जनम् ।। 11
राजा विचार करत असताना, वृष्णिकुळातील भीमाने सभेत येऊन आनंदाने 'जय हो!' असं म्हणत राजाला आणि सभेतल्या सर्वांना आनंद दिला.
ततो नृपं वाक्यमुवाच पाण्डवो यथाऽनुपूर्व्यात्कृपयान्वितोत्तरम्। त्वां जीवितुं शत्रुहन्नागतोऽहं त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः ।। 12
नंतर पांडवाने राजाला योग्य क्रमाने आणि करुणेने उत्तर दिलं, 'हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, मी तुझं रक्षण करण्यासाठी आलो आहे; या जगात तूच माझा खरा आधार आहेस.'
नरेन्द्र शूद्रोस्मि चतुर्थवर्णभाग्गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत्। जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान्मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् । रागप्रकाराश्च बहून्फलाश्रयान्महानसे मे न समोस्ति सूपकृत् ।। 13
राजन, मी चौथ्या वर्णातील शूद्र आहे, गुरुजनांच्या सांगण्यावरून सेवा करतो. मला सूप, रस, मांस, सुंदर अपूप आणि फळांपासून अनेक पदार्थ बनवता येतात. स्वयंपाकघरात माझ्या cooking मध्ये कोणीही माझ्याशी तुलना करू शकत नाही.
तमब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत्। न शूद्रतां कांचन लक्षयामि ते कुबेरचन्द्रेन्द्रदिवाकरप्रभ ।। 14
मत्स्यराजाने आनंदाने, प्रेमळ, धीट, गोड आणि नम्र शब्दांत उत्तर दिलं, 'तुझ्यात मला शूद्रतेचं काहीही लक्षण दिसत नाही; तुझं तेज कुबेर, चंद्र, इंद्र आणि सूर्य यांच्यासारखं आहे.'
हुताशनाशीविषतुल्यतेजसो न कर्म ते योग्यमिदं महानसे । न सूपकारो भवितुं त्वमर्हसि सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपम ।। 15
तुझं तेज अग्नी किंवा विषारी सापासारखं आहे; असं काम स्वयंपाकघरात तुला शोभत नाही. तू गरुड, गंधर्व किंवा महान सर्पासारखा आहेस, म्हणून तुला स्वयंपाकी व्हायला नको.
अनीककर्णाग्रधरो ध्वजी रथी भवाद्य मे वारणवाहिनीपतिः। न नीचकर्मा भवितुं त्वमर्हसि प्रशासितुं भूमिमिमां त्वमर्हसि ।। 16
आजपासून तू माझा सेनापती हो, शस्त्र घे, ध्वजासह रथावर बस, आणि माझ्या हत्तींच्या सैन्याचं नेतृत्व कर. तुला नीच काम शोभत नाही; तू या पृथ्वीचं राज्य करायला योग्य आहेस.
चतुर्थवर्णोस्म्यहमुग्रशासन न वै वृणे त्वामहमीदृशं पदम्। जात्याऽस्मि शूद्रो बललेति नाम्ना जिजीविषुस्त्वद्विषयं समागतः ।। 17
हे कठोर शासन करणाऱ्या, मी चौथ्या वर्णातील आहे आणि तुझ्याकडून असं पद मला नको. माझं नाव बल्लव आहे, मी शूद्र आहे आणि फक्त जगण्यासाठी तुझ्या राज्यात आलो आहे.
युधिष्ठिरस्यास्मि महानसे पुरा बभूव सर्वप्रभुरन्नपानदः। अथापि मामुत्सृजसे महीपते व्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् ।। 18
पूर्वी मी युधिष्ठिराच्या घरी मुख्य स्वयंपाकी होतो, सर्वांना अन्न-पाणी देत होतो. पण राजन, जर तू मला नाकारलंस, तर मी इथून जसा आलो तसाच निघून जाईन.
त्वमन्नसंस्कारविधौ प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत् । बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया नियुद्धशीलोस्मि सदा हि पार्थिव ।। 19
राजा, अन्न तयार करण्याच्या कामात मला सांग, मी तुझा स्वयंपाकी होईन. बळाने माझ्याशी कोणीही तुलना करू शकत नाही, आणि मी नेहमी मल्लयुद्धात पारंगत आहे.
गजांश्च सिंहांश्च समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्। न नीचकर्मा तव मादृशः प्रभो बलस्य नेताऽप्यबलो भवेदिति ।। 20
मी हत्ती आणि सिंह यांना जिंकले आहे, आणि नेहमी तुझं आवडेल ते करीन, हे निर्दोष राजा. माझ्यासारख्या माणसाला नीच काम शोभत नाही, कारण बळवानांचाही नेता कधी कधी दुर्बल होतो.
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां सूदपदे यदीच्छसि। ये सन्ति मल्ला बलवीर्यसंमतास्तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्पयन् ।। 21
राजा, आम्ही आमच्या कामात समाधानी आहोत; तुला हवं असेल तर मला स्वयंपाकीपद दे. तुझ्या दरबारात जे बलवान आणि शूर मल्ल आहेत, त्यांच्याशी मी स्पर्धा करीन.
तमेवमुक्ते वचने नराधिपः प्रत्यब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्। सोहं न मन्ये तव कर्म तत्समं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ।। 22
असं त्याने बोलल्यावर मत्स्यराज आनंदाने म्हणाला, 'माझ्या मते असं काम तुला योग्य नाही; तू समुद्राच्या कडेसारखा पृथ्वीचं राज्य करायला योग्य आहेस.'
त्रिलोकपालो हि यथा विराजसे तथाऽद्य मे विष्णुरिवातिरोचसे। यथा तु कामस्तव तत्तथा कृतं महानसे मे भव मे पुरस्कृतः । नराश्च मे तत्र मया सदाऽर्चिता भवाद्य तेषामधिपो मया कृतः ।। 23
तू जसा त्रैलोक्याचा स्वामी तेजस्वी आहेस, तसाच आज तू मला विष्णूसारखा भासतोस. पण तुझ्या इच्छेनुसारच होईल—माझ्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख हो. तिथल्या लोकांचा मी नेहमी सन्मान केला आहे, आणि आजपासून मी तुला त्यांचा प्रमुख करतो.
तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराजस्य बभूव वै प्रियः। उवास राजन्न च तं पृथग्जनो बुबोध तस्यानुचरश्च कश्चन ।। 24
अशा प्रकारे भीमाला विराटराजाच्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख नेमण्यात आलं आणि तो राजाला प्रिय झाला. तो तिथे राहत होता, आणि कुणालाही त्याची खरी ओळख कळली नाही, ना कुणा सेवकाला संशय आला.
अथापरोऽदृश्यत वर्णवान्युवा स्त्रीवेषधारी समलंकृतो भृशम्। प्रवालचित्रे प्रविमुच्य कुण्डले उभे च कम्बू परिपातुके तथा ।। 1
मग दुसरा एक तरुण, तेजस्वी, स्त्रीवेषात आणि सुंदर दागिन्यांनी सजलेला तिथे दिसला. त्याच्या कानात प्रवाळासारखी कुंडलं चमकत होती, आणि दोन्ही हातांवर शंखाच्या बांगड्या होत्या.
कृष्णे च रक्ते च निबध्य वाससी शरीरवाञ्शुक्रबृहस्पतिप्रभः। बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्महाभुजो मत्तगजेन्द्रविक्रमः ।। 2
कृष्ण आणि लाल रंगाचे वस्त्र नेसून, शरीर शुक्र किंवा बृहस्पतीसारखे तेजस्वी, लांब आणि दाट केस मोकळे सोडून, तो बलवान भुजांचा वीर, मदाने भरलेल्या हत्तीच्या चालीसारखा ताठ चालत पुढे गेला.
क्लैब्येन वेषेण न भति भाति च ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः । गतेन चोर्वी परिकम्पयंस्तदा विराटमासाद्य सभासमीपतः ।। 3
तो जरी नपुंसकाचा वेष घालून होता, तरी तसा दिसत नव्हता; उलट, आकाशात ग्रहांनी वेढलेला चंद्र जसा चमकतो तसा तो झळकत होता. त्याच्या चालण्याने जणू पृथ्वी हलली, आणि तो सभेच्या जवळ राजा विराटाजवळ पोहोचला.
तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले व्याजाप्रतिच्छन्नममित्रमर्दनम् । विराजमानं सुरराजवर्चसं सुतं सुरेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ।। 4
तो शत्रूंचा संहार करणारा, छुप्या वेषात असूनही, देवराजासारखा तेजस्वी, इंद्रपुत्र, गजेंद्रासारखी ताकद असलेला, सभेत येताना पाहून—
सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः। न चैनमूचुर्विदितं नरास्तदा सविस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत् ।। 5
राजाने सभेत जवळ बसलेल्या सर्वांना विचारले, 'हा कोण आहे? तो कधीच ऐकला नाही.' पण तिथल्या कोणालाही त्याच्याबद्दल काहीच माहीत नव्हते. तेव्हा राजा आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला—
गजेन्द्रलीलो मृगराजगामी वृषेक्षणो देवसुतोग्रतेजाः। पीनांसबाहुः कनकावदातः कोऽयं नरो मे नगरं प्रविष्टः ।। 6
हत्तीच्या चालीसारखा, सिंहासारखी चाल, बैलासारखी डोळे, दैवी तेज, रुंद खांदे आणि भुजा, सोन्यासारखा उजळलेला—हा कोण पुरुष माझ्या नगरात आला आहे?
किमेष देवेन्द्रसुतः किमेष ब्रह्मात्मजो वा किमयं स्वयंभूः। उमासुतो वैश्रवणात्मजो वा प्रेक्ष्यैनमासीदिति मे वितर्कः ।। 7
हा इंद्राचा पुत्र आहे का? की ब्रह्माचा मुलगा? की तो स्वतः उत्पन्न झालेला आहे? की उमा किंवा वैश्रवणाचा पुत्र आहे? त्याला पाहून माझ्या मनात असेच विचार येतात.
सभामतिक्रम्य स वासवोपमो निरीक्षमाणो बहुभिः सभागतैः। स तत्र राजनममित्रहाऽब्रवीद्बृहन्नलाहं नरदेव नर्तकी ।। 8
तो सर्वांच्या नजरेत असताना, वासवासारखा सभेच्या पलीकडे जाऊन, त्या राजासमोर उभा राहिला आणि म्हणाला, 'राजन, मी बृहन्नला आहे, एक नर्तकी.'
वेणीं प्रकुर्यां रुचिरे च कुण्डले ग्रथे स्रजः प्रावरणानि संहरे। स्नानं चरेयं विमृजे च दर्पणं विशेषकेष्वेव च कौशलं मम ।। 9
मी वेण्या घालू शकतो, सुंदर कुंडले घालू शकतो, हार गुंफू शकतो, वस्त्रे नीट लावू शकतो; मी स्नान करू शकतो, आरसा पुसू शकतो, आणि सर्व अलंकारांच्या कामात मला कौशल्य आहे.
क्लीबेषु बालेषु जनेषु नर्तने शिक्षाप्रदानेषु च योग्यता मम। करोमि वेणीषु च पुष्पपूरकं न मे स्त्रियः कर्मणि कौशलाधिकाः ।। 10
नपुंसक, लहान मुले आणि इतर लोक यांना नृत्य शिकवण्यात मी पटाईत आहे; मी वेण्यांमध्ये फुले घालू शकतो, आणि स्त्रियांच्या कामात माझ्यापेक्षा कुशल कोणी नाही.
इत्यर्जुनस्तं नरदेवमोजसा विज्ञाप्य तस्थौ विधिनाऽऽत्मनः क्रियाम्। तमब्रवीत्प्रांशुमुदीक्ष्य विस्मितो विराटराजोपसृतं महायशाः ।। 11
अर्जुनाने आपली सर्व कौशल्ये राजाला सांगितली आणि नियमानुसार तिथे उभा राहिला. त्याला पाहून, मोठ्या कीर्तीचा विराटराजा आश्चर्याने म्हणाला—
नार्हस्तु वेषोऽयमनूर्जितस्ते नापुंस्त्वमर्हं नरदेवसिंह । तवैव वेषः शुभवेषभूषणैर्विभूषितो भूतपतेरिव प्रभो ।। 12
हा वेष तुला शोभत नाही, आणि नपुंसकपणाही तुझ्या योग्य नाही, राजसिंहा. तुझे रूप शुभ अलंकारांनी सजलेले आहे, जणू सर्व प्राण्यांचा स्वामीच उभा आहे.
विभाति भानोरिव रश्मिमालिनो घनावरुद्धे गगने घनैरिव। धनुर्हि मन्ये तव शोभयेद्भुजौ तथाहि पीनावतिमात्रमायतौ ।। 13
तू सूर्याच्या किरणांनी वेढलेल्या सूर्यासारखा चमकतोस, जरी आकाशात ढग असले तरी. मला वाटते, तुझ्या बलवान आणि लांब भुजांना धनुष्यच शोभून दिसेल.
प्रगृह्य चापं त्वनुरूपमात्मनो रक्षस्व देशं पुरमद्य सुस्थिरः। पुत्रेण तुल्यो भव मे बृहन्नले वृद्धोस्मि वित्तं प्रतिपादयामि ते ।। 14
तुझ्या योग्य असे धनुष्य घे आणि या देशाचे व नगराचे रक्षण कर. बृहन्नले, तू माझा मुलगा हो, मी म्हातारा झालो आहे, आणि तुला मी संपत्ती देईन.
त्वं रक्ष मे सर्वमिदं पुरं प्रभो न षण्डतां कांचन लक्षयामि ते। प्रशाधि मत्स्यांस्तरसा विवर्धयन्ददामि राज्यं तव सत्यवागहम् ।। 15
हे प्रभो, तू माझ्या या संपूर्ण नगराचे रक्षण कर. तुझ्यात मला कुठेही नपुंसकपणाचे लक्षण दिसत नाही. तू मत्स्यांचे राज्य कर, त्यांची भरभराट वाढव, आणि मी तुला सत्य वचन देतो—राज्यही देईन.