एवं स लब्ध्वा नृपतिः समागमं विराटराजेन नरर्षभस्तदा। उवास वीरः परमार्चितः सुखी न चास्य कश्चिच्चरितं बुबोध तत् ।। 54
राजाची संगत मिळाल्यावर तो पुरुषसिंह, अत्यंत सन्मानाने, आनंदाने विराटराजाकडे राहू लागला, आणि त्याचे खरे रूप कोणालाही कळले नाही.
अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनो वृकोदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः। असिप्रवेके प्रतिमुच्य शाणिते खजां च दर्वी च करेण धारयन् ।। 1
तेव्हाच दुसऱ्या दिशेला, वाघासारखा पराक्रमी भीम, कमरेला धारदार तलवार आणि हातात मोठी करंडी घेऊन दिसला.
त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां समुक्षितां पानकरागषाडवैः । किलासमालम्ब्य करेण चायसं सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम् ।। 2
त्याच्याकडे चांगली मऊ केलेली, मद्याच्या रंगाने रंगवलेली बैलाची कातडी होती, आणि हातात लोखंडी काठी, आले, ताजे गवत आणि अंकुरही होते.
गम्भीररूपः परमेण तेजसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन्। स कृष्णवासा गिरिराजसारवान् स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ।। 3
गंभीर रूपाचा, प्रचंड तेजस्वी, काळ्या वस्त्रात, डोंगरासारख्या भुजांनी शोभणारा तो, सूर्याप्रमाणे तेज पसरवत, मत्स्यराजाकडे येऊन उभा राहिला.
सभागतो वारणयूथपोपमस्तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन्। सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस्त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः ।। 4
सभेत आलेला तो हत्तींच्या कळपाचा प्रमुख वाटावा, रात्र उजळावी तसा अंधार दूर करणारा, हजार डोळ्याच्या देवाचा धाकटा भाऊ किंवा त्रैलोक्यपालांचा स्वामी हरि यासारखा दिसत होता.
तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम्। भयात्समुद्विग्नविपण्णचेतनो दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत् ।। 5
तो हत्तींच्या प्रमुखासारखा, नव्या सूर्यासारखा तेजस्वी युवक येताना पाहून, राजाचे मन भीतीने अस्वस्थ झाले आणि तो वारंवार सर्व दिशांना पाहू लागला.
तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं सभाऽविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम्। समीक्ष्य वैक्लब्यमुपेयिवाञ्शनैर्जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम् ।। 6
सभेपासून फार दूर नसलेला, एकच वस्त्र घातलेला, शत्रूंचा पराभव करणारा तो राजपुत्र पाहून राजा घाबरला, आणि लोकही फार घाबरून इकडेतिकडे पळू लागले.
अथाब्रवीन्मात्स्यपतिः सभागतान् भृशातुरोष्णं परिनिश्वसन्निव । कोऽयं युवा वारणराजसन्निभः सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम् ।। 7
मग मत्स्यराजा फारच घाबरून, खोल श्वास घेत सभेतील लोकांना म्हणाला—'हा युवक कोण आहे, हत्तींच्या राजासारखा दिसणारा, जो माझ्या या सभेकडे येतो आहे?'
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः। व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते ।। 8
हा दिव्य पुरुष कोण आणि याला पूर्वी कधी पाहिलं होतं, हे कोणालाही माहीत नाही. सिंह किंवा वाघासारखी चाल, रुंद खांदे आणि तेजस्वी रूप असलेला माझा माणूस आज इथे उभा आहे.
राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद्विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः। नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ ।। 9
हा राजेश्रीने उजळतो, राजासारखा तेजस्वी आहे, त्याचं तेज सोन्याच्या पर्वतासारखं आहे. हा साधा माणूस नक्कीच नाही, तो जणू हजार डोळ्यांच्या देवासारखा दिसतो.
रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान्महीमिमां शत्रः इवाभिपालयेत्। नाभूमिपोऽयं हि रतिर्ममेति च च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः ।। 10
रूपाने हा अतुलनीय आणि महान आहे, तो जणू शत्रूंसारखा संपूर्ण पृथ्वीचं रक्षण करू शकतो. हा राजा नाही, आणि मला त्याच्यात आनंद वाटत नाही; तो जणू आकाशातून खाली पडलेल्या नहुषासारखा वैभव गमावलेला आहे.
वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः सभामतिक्रम्य वृकोदरोऽब्रवीत्। जयेति राजानमभिप्रमोदयन्सुखेन सभ्यं च सभागतं जनम् ।। 11
राजा विचार करत असताना, वृष्णिकुळातील भीमाने सभेत येऊन आनंदाने 'जय हो!' असं म्हणत राजाला आणि सभेतल्या सर्वांना आनंद दिला.
ततो नृपं वाक्यमुवाच पाण्डवो यथाऽनुपूर्व्यात्कृपयान्वितोत्तरम्। त्वां जीवितुं शत्रुहन्नागतोऽहं त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः ।। 12
नंतर पांडवाने राजाला योग्य क्रमाने आणि करुणेने उत्तर दिलं, 'हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, मी तुझं रक्षण करण्यासाठी आलो आहे; या जगात तूच माझा खरा आधार आहेस.'
नरेन्द्र शूद्रोस्मि चतुर्थवर्णभाग्गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत्। जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान्मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् । रागप्रकाराश्च बहून्फलाश्रयान्महानसे मे न समोस्ति सूपकृत् ।। 13
राजन, मी चौथ्या वर्णातील शूद्र आहे, गुरुजनांच्या सांगण्यावरून सेवा करतो. मला सूप, रस, मांस, सुंदर अपूप आणि फळांपासून अनेक पदार्थ बनवता येतात. स्वयंपाकघरात माझ्या cooking मध्ये कोणीही माझ्याशी तुलना करू शकत नाही.
तमब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत्। न शूद्रतां कांचन लक्षयामि ते कुबेरचन्द्रेन्द्रदिवाकरप्रभ ।। 14
मत्स्यराजाने आनंदाने, प्रेमळ, धीट, गोड आणि नम्र शब्दांत उत्तर दिलं, 'तुझ्यात मला शूद्रतेचं काहीही लक्षण दिसत नाही; तुझं तेज कुबेर, चंद्र, इंद्र आणि सूर्य यांच्यासारखं आहे.'
हुताशनाशीविषतुल्यतेजसो न कर्म ते योग्यमिदं महानसे । न सूपकारो भवितुं त्वमर्हसि सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपम ।। 15
तुझं तेज अग्नी किंवा विषारी सापासारखं आहे; असं काम स्वयंपाकघरात तुला शोभत नाही. तू गरुड, गंधर्व किंवा महान सर्पासारखा आहेस, म्हणून तुला स्वयंपाकी व्हायला नको.
अनीककर्णाग्रधरो ध्वजी रथी भवाद्य मे वारणवाहिनीपतिः। न नीचकर्मा भवितुं त्वमर्हसि प्रशासितुं भूमिमिमां त्वमर्हसि ।। 16
आजपासून तू माझा सेनापती हो, शस्त्र घे, ध्वजासह रथावर बस, आणि माझ्या हत्तींच्या सैन्याचं नेतृत्व कर. तुला नीच काम शोभत नाही; तू या पृथ्वीचं राज्य करायला योग्य आहेस.
चतुर्थवर्णोस्म्यहमुग्रशासन न वै वृणे त्वामहमीदृशं पदम्। जात्याऽस्मि शूद्रो बललेति नाम्ना जिजीविषुस्त्वद्विषयं समागतः ।। 17
हे कठोर शासन करणाऱ्या, मी चौथ्या वर्णातील आहे आणि तुझ्याकडून असं पद मला नको. माझं नाव बल्लव आहे, मी शूद्र आहे आणि फक्त जगण्यासाठी तुझ्या राज्यात आलो आहे.
युधिष्ठिरस्यास्मि महानसे पुरा बभूव सर्वप्रभुरन्नपानदः। अथापि मामुत्सृजसे महीपते व्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् ।। 18
पूर्वी मी युधिष्ठिराच्या घरी मुख्य स्वयंपाकी होतो, सर्वांना अन्न-पाणी देत होतो. पण राजन, जर तू मला नाकारलंस, तर मी इथून जसा आलो तसाच निघून जाईन.
त्वमन्नसंस्कारविधौ प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत् । बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया नियुद्धशीलोस्मि सदा हि पार्थिव ।। 19
राजा, अन्न तयार करण्याच्या कामात मला सांग, मी तुझा स्वयंपाकी होईन. बळाने माझ्याशी कोणीही तुलना करू शकत नाही, आणि मी नेहमी मल्लयुद्धात पारंगत आहे.
गजांश्च सिंहांश्च समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्। न नीचकर्मा तव मादृशः प्रभो बलस्य नेताऽप्यबलो भवेदिति ।। 20
मी हत्ती आणि सिंह यांना जिंकले आहे, आणि नेहमी तुझं आवडेल ते करीन, हे निर्दोष राजा. माझ्यासारख्या माणसाला नीच काम शोभत नाही, कारण बळवानांचाही नेता कधी कधी दुर्बल होतो.
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां सूदपदे यदीच्छसि। ये सन्ति मल्ला बलवीर्यसंमतास्तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्पयन् ।। 21
राजा, आम्ही आमच्या कामात समाधानी आहोत; तुला हवं असेल तर मला स्वयंपाकीपद दे. तुझ्या दरबारात जे बलवान आणि शूर मल्ल आहेत, त्यांच्याशी मी स्पर्धा करीन.
तमेवमुक्ते वचने नराधिपः प्रत्यब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्। सोहं न मन्ये तव कर्म तत्समं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ।। 22
असं त्याने बोलल्यावर मत्स्यराज आनंदाने म्हणाला, 'माझ्या मते असं काम तुला योग्य नाही; तू समुद्राच्या कडेसारखा पृथ्वीचं राज्य करायला योग्य आहेस.'
त्रिलोकपालो हि यथा विराजसे तथाऽद्य मे विष्णुरिवातिरोचसे। यथा तु कामस्तव तत्तथा कृतं महानसे मे भव मे पुरस्कृतः । नराश्च मे तत्र मया सदाऽर्चिता भवाद्य तेषामधिपो मया कृतः ।। 23
तू जसा त्रैलोक्याचा स्वामी तेजस्वी आहेस, तसाच आज तू मला विष्णूसारखा भासतोस. पण तुझ्या इच्छेनुसारच होईल—माझ्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख हो. तिथल्या लोकांचा मी नेहमी सन्मान केला आहे, आणि आजपासून मी तुला त्यांचा प्रमुख करतो.
तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराजस्य बभूव वै प्रियः। उवास राजन्न च तं पृथग्जनो बुबोध तस्यानुचरश्च कश्चन ।। 24
अशा प्रकारे भीमाला विराटराजाच्या स्वयंपाकघराचा प्रमुख नेमण्यात आलं आणि तो राजाला प्रिय झाला. तो तिथे राहत होता, आणि कुणालाही त्याची खरी ओळख कळली नाही, ना कुणा सेवकाला संशय आला.
अथापरोऽदृश्यत वर्णवान्युवा स्त्रीवेषधारी समलंकृतो भृशम्। प्रवालचित्रे प्रविमुच्य कुण्डले उभे च कम्बू परिपातुके तथा ।। 1
मग दुसरा एक तरुण, तेजस्वी, स्त्रीवेषात आणि सुंदर दागिन्यांनी सजलेला तिथे दिसला. त्याच्या कानात प्रवाळासारखी कुंडलं चमकत होती, आणि दोन्ही हातांवर शंखाच्या बांगड्या होत्या.
कृष्णे च रक्ते च निबध्य वाससी शरीरवाञ्शुक्रबृहस्पतिप्रभः। बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्महाभुजो मत्तगजेन्द्रविक्रमः ।। 2
कृष्ण आणि लाल रंगाचे वस्त्र नेसून, शरीर शुक्र किंवा बृहस्पतीसारखे तेजस्वी, लांब आणि दाट केस मोकळे सोडून, तो बलवान भुजांचा वीर, मदाने भरलेल्या हत्तीच्या चालीसारखा ताठ चालत पुढे गेला.
क्लैब्येन वेषेण न भति भाति च ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः । गतेन चोर्वी परिकम्पयंस्तदा विराटमासाद्य सभासमीपतः ।। 3
तो जरी नपुंसकाचा वेष घालून होता, तरी तसा दिसत नव्हता; उलट, आकाशात ग्रहांनी वेढलेला चंद्र जसा चमकतो तसा तो झळकत होता. त्याच्या चालण्याने जणू पृथ्वी हलली, आणि तो सभेच्या जवळ राजा विराटाजवळ पोहोचला.
तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले व्याजाप्रतिच्छन्नममित्रमर्दनम् । विराजमानं सुरराजवर्चसं सुतं सुरेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ।। 4
तो शत्रूंचा संहार करणारा, छुप्या वेषात असूनही, देवराजासारखा तेजस्वी, इंद्रपुत्र, गजेंद्रासारखी ताकद असलेला, सभेत येताना पाहून—
सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः। न चैनमूचुर्विदितं नरास्तदा सविस्मयं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत् ।। 5
राजाने सभेत जवळ बसलेल्या सर्वांना विचारले, 'हा कोण आहे? तो कधीच ऐकला नाही.' पण तिथल्या कोणालाही त्याच्याबद्दल काहीच माहीत नव्हते. तेव्हा राजा आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला—