तेनैवमुक्ते वचने नराधिपः कृताञ्जलिः प्रव्रजितं विलोक्य च । अथाब्रवीद्धृष्टमनाः शुभाक्षरं मनोनुगं सर्वसभागतं वचः ।। 44
त्या वचनानंतर राजा हात जोडून त्या संन्याशाकडे पाहू लागला. मग त्याच्या मनाला आनंद देणारे, शुभ आणि सर्व सभेला योग्य असे शब्द तो म्हणू लागला.
ददामि ते हन्त वरं यदीप्सितं प्रशाधि मत्स्यान्यदि मन्यते भवान्। प्रिया हि धूर्ता मम चाक्षकोविदास्त्वं चापि देवो मम राज्यमर्हसि ।। 45
मी तुला हवी ती एक इच्छा पूर्ण करीन. तुला हवे असेल तर मत्स्यांचे राज्य चालव. माझे प्रिय फासेबाज मला फार आवडतात, आणि हे देवतुल्य, तू माझ्या राज्याचा योग्य आहेस.
समानयानासनवस्त्रभोजनं प्रभ्रूतमाल्याभरणानुलेपनम्। स सार्वभौमोपम सर्वदाऽर्हसि प्रियं हि मन्ये तव नित्यदर्शनम् ।। 46
तुझ्यासाठी भरपूर आसने, वस्त्रे, जेवण, फुले, दागिने आणि उटणे आणा. तू नेहमीच सार्वभौम राजासारखा सन्मानास पात्र आहेस, कारण मला तुझी सततची संगत फार प्रिय आहे.
ये त्वाऽभिधावेयुरनर्थपीडिता द्विजातिमुख्या यदि वेतरे जनाः। सर्वाणि कार्याण्यहमर्थितस्त्वया तेषां करिष्यामि न मेऽत्र संशयः ।। 47
जर काही श्रेष्ठ ब्राह्मण किंवा इतर लोक दु:खाने त्रस्त होऊन तुझ्याकडे आले, आणि त्यांनी काही काम मागितले, तर ते सर्व मी पूर्ण करीन—यात तुला शंका ठेवू नकोस.
ममान्तिके यश्च तवाप्रियं चरेत्प्रवासये तं परिचिन्त्य मानवम् । यच्चापि किंचिद्वसु विद्यते मम प्रभुर्भवांस्तस्य वशी वसेह च ।। 48
माझ्या समोर जो काही तुझ्या मनाविरुद्ध वागेल, त्याला योग्य ते विचार करून मी दूर पाठवीन. आणि माझ्याकडे असलेले सर्व धन तुझ्या अधीन आहे—इथे राहा आणि हवे तसे राज्य कर.
अतोऽभिलाषः परमो न विद्यते न मे जितं किंचन धारये धनम्। न भोजनं किंचन संस्पृशेयं हविष्यभोजी निशि च क्षितीशयः ।। 49
यापलीकडे मला दुसरी कोणतीही मोठी इच्छा नाही. मी काही जिंकलेले धन साठवत नाही. मी साधे अन्नही स्पर्श करीत नाही, कारण मी फक्त यज्ञाचे अन्न खातो आणि रात्री जमिनीवर झोपतो, राजन.
व्रतोपदेशात्समयो हि नैष्ठिको न क्रोधितव्यं नरदेव कस्यचित्। एवंप्रतिज्ञस्य ममेह भूपते निवासबुद्धिर्भविता तु नान्यथा ।। 50
व्रत आणि शिकवणीनुसार माझा निश्चय पक्का आहे—माझ्या कडून कोणावरही रागवायचे नाही, राजन. अशी प्रतिज्ञा करून मी इथेच राहण्याचा निर्धार केला आहे—यात बदल नाही.
एवं वरं मात्स्य वृणे प्रदापितं कृति भविष्यामि वरेण तेऽनघ ।। 51
म्हणून, मत्स्यराजा, तू दिलेला वर मी स्वीकारतो; तुझ्या इच्छेनुसार वागेन, हे निष्पाप.
एवं तु राज्ञः प्रथमः समागमो बभूव मात्स्यस्य युधिष्ठिरस्य च। विराटराजस्य हि तेन सङ्गमो बभूव विष्णोरिव वज्रपाणिना ।। 52
अशा प्रकारे मत्स्यराजा आणि युधिष्ठिर यांची पहिली भेट झाली; विराटराज आणि त्यांची भेट जणू विष्णू आणि वज्रधारी यांची भेट असल्यासारखी होती.
तमासनस्थं प्रियरूपदर्शनं निरीक्षमाणो न ततर्प भूमिपः। सभां च तां प्रज्वलयन्युधिष्ठिरः श्रिया यथा शक्रइव त्रिविष्टपम् ।। 53
तो प्रिय रूपाचा युधिष्ठिर आसनावर बसलेला पाहून राजा पाहतच राहिला, समाधानच मिळाले नाही; आणि युधिष्ठिराच्या तेजाने ती सभा जणू इंद्राने त्याचे स्वर्गलोक उजळावे तशी उजळली.
एवं स लब्ध्वा नृपतिः समागमं विराटराजेन नरर्षभस्तदा। उवास वीरः परमार्चितः सुखी न चास्य कश्चिच्चरितं बुबोध तत् ।। 54
राजाची संगत मिळाल्यावर तो पुरुषसिंह, अत्यंत सन्मानाने, आनंदाने विराटराजाकडे राहू लागला, आणि त्याचे खरे रूप कोणालाही कळले नाही.
अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनो वृकोदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः। असिप्रवेके प्रतिमुच्य शाणिते खजां च दर्वी च करेण धारयन् ।। 1
तेव्हाच दुसऱ्या दिशेला, वाघासारखा पराक्रमी भीम, कमरेला धारदार तलवार आणि हातात मोठी करंडी घेऊन दिसला.
त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां समुक्षितां पानकरागषाडवैः । किलासमालम्ब्य करेण चायसं सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम् ।। 2
त्याच्याकडे चांगली मऊ केलेली, मद्याच्या रंगाने रंगवलेली बैलाची कातडी होती, आणि हातात लोखंडी काठी, आले, ताजे गवत आणि अंकुरही होते.
गम्भीररूपः परमेण तेजसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन्। स कृष्णवासा गिरिराजसारवान् स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ।। 3
गंभीर रूपाचा, प्रचंड तेजस्वी, काळ्या वस्त्रात, डोंगरासारख्या भुजांनी शोभणारा तो, सूर्याप्रमाणे तेज पसरवत, मत्स्यराजाकडे येऊन उभा राहिला.
सभागतो वारणयूथपोपमस्तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन्। सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस्त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः ।। 4
सभेत आलेला तो हत्तींच्या कळपाचा प्रमुख वाटावा, रात्र उजळावी तसा अंधार दूर करणारा, हजार डोळ्याच्या देवाचा धाकटा भाऊ किंवा त्रैलोक्यपालांचा स्वामी हरि यासारखा दिसत होता.
तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम्। भयात्समुद्विग्नविपण्णचेतनो दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत् ।। 5
तो हत्तींच्या प्रमुखासारखा, नव्या सूर्यासारखा तेजस्वी युवक येताना पाहून, राजाचे मन भीतीने अस्वस्थ झाले आणि तो वारंवार सर्व दिशांना पाहू लागला.
तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं सभाऽविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम्। समीक्ष्य वैक्लब्यमुपेयिवाञ्शनैर्जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम् ।। 6
सभेपासून फार दूर नसलेला, एकच वस्त्र घातलेला, शत्रूंचा पराभव करणारा तो राजपुत्र पाहून राजा घाबरला, आणि लोकही फार घाबरून इकडेतिकडे पळू लागले.
अथाब्रवीन्मात्स्यपतिः सभागतान् भृशातुरोष्णं परिनिश्वसन्निव । कोऽयं युवा वारणराजसन्निभः सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम् ।। 7
मग मत्स्यराजा फारच घाबरून, खोल श्वास घेत सभेतील लोकांना म्हणाला—'हा युवक कोण आहे, हत्तींच्या राजासारखा दिसणारा, जो माझ्या या सभेकडे येतो आहे?'
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः। व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते ।। 8
हा दिव्य पुरुष कोण आणि याला पूर्वी कधी पाहिलं होतं, हे कोणालाही माहीत नाही. सिंह किंवा वाघासारखी चाल, रुंद खांदे आणि तेजस्वी रूप असलेला माझा माणूस आज इथे उभा आहे.
राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद्विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः। नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ ।। 9
हा राजेश्रीने उजळतो, राजासारखा तेजस्वी आहे, त्याचं तेज सोन्याच्या पर्वतासारखं आहे. हा साधा माणूस नक्कीच नाही, तो जणू हजार डोळ्यांच्या देवासारखा दिसतो.
रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान्महीमिमां शत्रः इवाभिपालयेत्। नाभूमिपोऽयं हि रतिर्ममेति च च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः ।। 10
रूपाने हा अतुलनीय आणि महान आहे, तो जणू शत्रूंसारखा संपूर्ण पृथ्वीचं रक्षण करू शकतो. हा राजा नाही, आणि मला त्याच्यात आनंद वाटत नाही; तो जणू आकाशातून खाली पडलेल्या नहुषासारखा वैभव गमावलेला आहे.
वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः सभामतिक्रम्य वृकोदरोऽब्रवीत्। जयेति राजानमभिप्रमोदयन्सुखेन सभ्यं च सभागतं जनम् ।। 11
राजा विचार करत असताना, वृष्णिकुळातील भीमाने सभेत येऊन आनंदाने 'जय हो!' असं म्हणत राजाला आणि सभेतल्या सर्वांना आनंद दिला.
ततो नृपं वाक्यमुवाच पाण्डवो यथाऽनुपूर्व्यात्कृपयान्वितोत्तरम्। त्वां जीवितुं शत्रुहन्नागतोऽहं त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः ।। 12
नंतर पांडवाने राजाला योग्य क्रमाने आणि करुणेने उत्तर दिलं, 'हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, मी तुझं रक्षण करण्यासाठी आलो आहे; या जगात तूच माझा खरा आधार आहेस.'
नरेन्द्र शूद्रोस्मि चतुर्थवर्णभाग्गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत्। जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान्मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् । रागप्रकाराश्च बहून्फलाश्रयान्महानसे मे न समोस्ति सूपकृत् ।। 13
राजन, मी चौथ्या वर्णातील शूद्र आहे, गुरुजनांच्या सांगण्यावरून सेवा करतो. मला सूप, रस, मांस, सुंदर अपूप आणि फळांपासून अनेक पदार्थ बनवता येतात. स्वयंपाकघरात माझ्या cooking मध्ये कोणीही माझ्याशी तुलना करू शकत नाही.
तमब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत्। न शूद्रतां कांचन लक्षयामि ते कुबेरचन्द्रेन्द्रदिवाकरप्रभ ।। 14
मत्स्यराजाने आनंदाने, प्रेमळ, धीट, गोड आणि नम्र शब्दांत उत्तर दिलं, 'तुझ्यात मला शूद्रतेचं काहीही लक्षण दिसत नाही; तुझं तेज कुबेर, चंद्र, इंद्र आणि सूर्य यांच्यासारखं आहे.'
हुताशनाशीविषतुल्यतेजसो न कर्म ते योग्यमिदं महानसे । न सूपकारो भवितुं त्वमर्हसि सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपम ।। 15
तुझं तेज अग्नी किंवा विषारी सापासारखं आहे; असं काम स्वयंपाकघरात तुला शोभत नाही. तू गरुड, गंधर्व किंवा महान सर्पासारखा आहेस, म्हणून तुला स्वयंपाकी व्हायला नको.
अनीककर्णाग्रधरो ध्वजी रथी भवाद्य मे वारणवाहिनीपतिः। न नीचकर्मा भवितुं त्वमर्हसि प्रशासितुं भूमिमिमां त्वमर्हसि ।। 16
आजपासून तू माझा सेनापती हो, शस्त्र घे, ध्वजासह रथावर बस, आणि माझ्या हत्तींच्या सैन्याचं नेतृत्व कर. तुला नीच काम शोभत नाही; तू या पृथ्वीचं राज्य करायला योग्य आहेस.
चतुर्थवर्णोस्म्यहमुग्रशासन न वै वृणे त्वामहमीदृशं पदम्। जात्याऽस्मि शूद्रो बललेति नाम्ना जिजीविषुस्त्वद्विषयं समागतः ।। 17
हे कठोर शासन करणाऱ्या, मी चौथ्या वर्णातील आहे आणि तुझ्याकडून असं पद मला नको. माझं नाव बल्लव आहे, मी शूद्र आहे आणि फक्त जगण्यासाठी तुझ्या राज्यात आलो आहे.
युधिष्ठिरस्यास्मि महानसे पुरा बभूव सर्वप्रभुरन्नपानदः। अथापि मामुत्सृजसे महीपते व्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् ।। 18
पूर्वी मी युधिष्ठिराच्या घरी मुख्य स्वयंपाकी होतो, सर्वांना अन्न-पाणी देत होतो. पण राजन, जर तू मला नाकारलंस, तर मी इथून जसा आलो तसाच निघून जाईन.
त्वमन्नसंस्कारविधौ प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत् । बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया नियुद्धशीलोस्मि सदा हि पार्थिव ।। 19
राजा, अन्न तयार करण्याच्या कामात मला सांग, मी तुझा स्वयंपाकी होईन. बळाने माझ्याशी कोणीही तुलना करू शकत नाही, आणि मी नेहमी मल्लयुद्धात पारंगत आहे.