ममेह पञ्चेन्द्रियगात्रदर्शिनो वदन्ति पञ्चैव पितॄन्यथा श्रुतिः । मनुष्यजातित्वमचिन्तयन्नहं न चास्मि तुल्यः पितृभिः स्वभावतः ।। 34
माझ्या शरीरात पाच इंद्रिये आहेत, म्हणून काही लोक म्हणतात की माझे पाच पितर आहेत, तसेच श्रुती सांगते. जरी मी माणूस म्हणून जन्मलो, तरी माझ्या स्वभावाने मी पित्यांसारखा नाही.
कङ्को हि नाम्ना विषयं तवागतो व्रती द्विजातिः स्वकृतेन कर्मणा। द्यूतप्रसङ्गादधनोऽस्मि राजन्सत्यप्रतिज्ञा व्रतिनश्चरामः ।। 35
माझे नाव कंक आहे; मी आपल्या प्रदेशात आलो आहे, व्रत पाळणारा ब्राह्मण आहे आणि माझ्या कर्मामुळे असे झाले. राजन, मला जुगाराची आवड असल्याने मी गरीब झालो; व्रतस्थ लोक नेहमी सत्य बोलतात.
युधिष्ठिरस्यापि सखाऽभवं पुरा गृहप्रवेशी च शरीरमेव च। गृहे च तस्योपितवानहं सुखं राजाऽस्मि तस्य स्वपुरेऽभवं पुरा ।। 36
पूर्वी मी युधिष्ठिराचा मित्र होतो, त्याच्या घरात मुक्तपणे जात असे आणि त्याच्या अगदी जवळचा होतो. मी त्याच्या घरी सुखाने राहिलो आणि कधीकाळी त्याच्या नगरात राजा होतो.
ममाज्ञया तत्र विचेरुरङ्गना मम प्रियार्थं दमयन्ति वाजिनः । मया कृतं तस्य पुरे तु यत्पुरा न तत्कदाचित्कृतवाञ्जनोऽन्यथा ।। 37
माझ्या आज्ञेने तिथल्या स्त्रिया माझ्या आनंदासाठी वावरत असत, आणि दमयंती माझ्या प्रियासाठी घोडे वश करत असे. मी त्याच्या नगरात जे काही केले, ते नेहमी योग्यच केले, कधीही वेगळे नाही.
सोहं पुरा तस्य वयस्समः सखा चरामि सर्वां वसुधां सुदुःखितः । न तु प्रशान्तिं क्वचिदाप्तवानहं व्रतोपदेशान्नियमेन भारिकः ।। 38
पूर्वी मी त्याचा समवयस्क मित्र होतो, पण आता मी संपूर्ण पृथ्वीवर दुःखी अवस्थेत भटकतो. व्रताच्या कठोरतेमुळे मला कुठेही शांती मिळाली नाही.
वैयाघ्रपद्योस्मि नरेन्द्र गोत्रतस्तदेव सौख्यं मृगयामहे वयम्। कृतज्ञभावेन मयाऽनुकीर्तितं युधिष्ठिरस्यात्मसमस्य चेष्टितम् ।। 39
राजन, माझे गोत्र वैयाघ्रपद्य आहे; आम्हाला शिकार करण्यातच आनंद मिळतो. कृतज्ञतेने मी युधिष्ठिराच्या, जो माझ्यासारखाच आहे, कृती सांगितली.
इमं हि मोक्षाश्रममास्थितस्य मे युधिष्ठिरस्तुल्यगुणो भवानपि । न मेऽस्ति माता न पिता न बान्धवा न मेऽस्ति रूपं न रतिर्न सन्ततिः ।। 40
राजन, मी आता संन्यासमार्ग स्वीकारला आहे; आपणही गुणांनी युधिष्ठिरासारखेच आहात. मला आई नाही, वडील नाहीत, नातेवाईक नाहीत, रूप नाही, आसक्ती नाही, संतती नाही.
सुखं च दुःखं च हि तुल्यमद्य मे प्रियाप्रिये तुल्यगते गतागते। मुक्तोस्मि कामाच्च धनाच्च सांप्रतं त्वदाश्रये वस्तुमिहाभ्युपागतः ।। 41
आता माझ्यासाठी सुख-दुःख सारखेच आहेत, प्रिय-अप्रिय, येणे-जाणेही सारखेच वाटतात. मी आता कामना आणि संपत्तीपासून मुक्त आहे, आणि आपल्या आश्रयाला इथे राहायला आलो आहे.
संवत्सरेणेह समाप्यते त्विदं मम व्रतं दुष्करकर्मकारिणः। ततो भवन्तं परितोष्य कर्मभिः पुनर्व्रजिष्ये च कुतूहलं यतः ।। 42
इथे एका वर्षात माझे हे कठीण व्रत पूर्ण होईल. मग मी आपली सेवा करून आपल्याला संतुष्ट करीन आणि पुन्हा कुतूहल जिथे नेईल तिथे निघून जाईन.
अक्षान्निवप्तुं कुशलोस्म्वहं सदा पराजितः शकुनिरुतानि चिन्तयन् । मृगद्विजानां च रुतानि चिन्तयन्निराश्रयः प्रव्रजितोस्मि भिक्षुकः ।। 43
मी नेहमीच फासे टाकण्यात कुशल आहे, जरी नेहमी हरतो; पक्ष्यांचे आवाज ऐकत राहतो. प्राणी आणि पक्ष्यांचे बोल ऐकत, कुठेही आसरा नसलेला, मी भिक्षेवर भटकतो.
तेनैवमुक्ते वचने नराधिपः कृताञ्जलिः प्रव्रजितं विलोक्य च । अथाब्रवीद्धृष्टमनाः शुभाक्षरं मनोनुगं सर्वसभागतं वचः ।। 44
त्या वचनानंतर राजा हात जोडून त्या संन्याशाकडे पाहू लागला. मग त्याच्या मनाला आनंद देणारे, शुभ आणि सर्व सभेला योग्य असे शब्द तो म्हणू लागला.
ददामि ते हन्त वरं यदीप्सितं प्रशाधि मत्स्यान्यदि मन्यते भवान्। प्रिया हि धूर्ता मम चाक्षकोविदास्त्वं चापि देवो मम राज्यमर्हसि ।। 45
मी तुला हवी ती एक इच्छा पूर्ण करीन. तुला हवे असेल तर मत्स्यांचे राज्य चालव. माझे प्रिय फासेबाज मला फार आवडतात, आणि हे देवतुल्य, तू माझ्या राज्याचा योग्य आहेस.
समानयानासनवस्त्रभोजनं प्रभ्रूतमाल्याभरणानुलेपनम्। स सार्वभौमोपम सर्वदाऽर्हसि प्रियं हि मन्ये तव नित्यदर्शनम् ।। 46
तुझ्यासाठी भरपूर आसने, वस्त्रे, जेवण, फुले, दागिने आणि उटणे आणा. तू नेहमीच सार्वभौम राजासारखा सन्मानास पात्र आहेस, कारण मला तुझी सततची संगत फार प्रिय आहे.
ये त्वाऽभिधावेयुरनर्थपीडिता द्विजातिमुख्या यदि वेतरे जनाः। सर्वाणि कार्याण्यहमर्थितस्त्वया तेषां करिष्यामि न मेऽत्र संशयः ।। 47
जर काही श्रेष्ठ ब्राह्मण किंवा इतर लोक दु:खाने त्रस्त होऊन तुझ्याकडे आले, आणि त्यांनी काही काम मागितले, तर ते सर्व मी पूर्ण करीन—यात तुला शंका ठेवू नकोस.
ममान्तिके यश्च तवाप्रियं चरेत्प्रवासये तं परिचिन्त्य मानवम् । यच्चापि किंचिद्वसु विद्यते मम प्रभुर्भवांस्तस्य वशी वसेह च ।। 48
माझ्या समोर जो काही तुझ्या मनाविरुद्ध वागेल, त्याला योग्य ते विचार करून मी दूर पाठवीन. आणि माझ्याकडे असलेले सर्व धन तुझ्या अधीन आहे—इथे राहा आणि हवे तसे राज्य कर.
अतोऽभिलाषः परमो न विद्यते न मे जितं किंचन धारये धनम्। न भोजनं किंचन संस्पृशेयं हविष्यभोजी निशि च क्षितीशयः ।। 49
यापलीकडे मला दुसरी कोणतीही मोठी इच्छा नाही. मी काही जिंकलेले धन साठवत नाही. मी साधे अन्नही स्पर्श करीत नाही, कारण मी फक्त यज्ञाचे अन्न खातो आणि रात्री जमिनीवर झोपतो, राजन.
व्रतोपदेशात्समयो हि नैष्ठिको न क्रोधितव्यं नरदेव कस्यचित्। एवंप्रतिज्ञस्य ममेह भूपते निवासबुद्धिर्भविता तु नान्यथा ।। 50
व्रत आणि शिकवणीनुसार माझा निश्चय पक्का आहे—माझ्या कडून कोणावरही रागवायचे नाही, राजन. अशी प्रतिज्ञा करून मी इथेच राहण्याचा निर्धार केला आहे—यात बदल नाही.
एवं वरं मात्स्य वृणे प्रदापितं कृति भविष्यामि वरेण तेऽनघ ।। 51
म्हणून, मत्स्यराजा, तू दिलेला वर मी स्वीकारतो; तुझ्या इच्छेनुसार वागेन, हे निष्पाप.
एवं तु राज्ञः प्रथमः समागमो बभूव मात्स्यस्य युधिष्ठिरस्य च। विराटराजस्य हि तेन सङ्गमो बभूव विष्णोरिव वज्रपाणिना ।। 52
अशा प्रकारे मत्स्यराजा आणि युधिष्ठिर यांची पहिली भेट झाली; विराटराज आणि त्यांची भेट जणू विष्णू आणि वज्रधारी यांची भेट असल्यासारखी होती.
तमासनस्थं प्रियरूपदर्शनं निरीक्षमाणो न ततर्प भूमिपः। सभां च तां प्रज्वलयन्युधिष्ठिरः श्रिया यथा शक्रइव त्रिविष्टपम् ।। 53
तो प्रिय रूपाचा युधिष्ठिर आसनावर बसलेला पाहून राजा पाहतच राहिला, समाधानच मिळाले नाही; आणि युधिष्ठिराच्या तेजाने ती सभा जणू इंद्राने त्याचे स्वर्गलोक उजळावे तशी उजळली.
एवं स लब्ध्वा नृपतिः समागमं विराटराजेन नरर्षभस्तदा। उवास वीरः परमार्चितः सुखी न चास्य कश्चिच्चरितं बुबोध तत् ।। 54
राजाची संगत मिळाल्यावर तो पुरुषसिंह, अत्यंत सन्मानाने, आनंदाने विराटराजाकडे राहू लागला, आणि त्याचे खरे रूप कोणालाही कळले नाही.
अथापरस्यां दिशि भीमदर्शनो वृकोदरोऽदृश्यत सिंहविक्रमः। असिप्रवेके प्रतिमुच्य शाणिते खजां च दर्वी च करेण धारयन् ।। 1
तेव्हाच दुसऱ्या दिशेला, वाघासारखा पराक्रमी भीम, कमरेला धारदार तलवार आणि हातात मोठी करंडी घेऊन दिसला.
त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां समुक्षितां पानकरागषाडवैः । किलासमालम्ब्य करेण चायसं सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम् ।। 2
त्याच्याकडे चांगली मऊ केलेली, मद्याच्या रंगाने रंगवलेली बैलाची कातडी होती, आणि हातात लोखंडी काठी, आले, ताजे गवत आणि अंकुरही होते.
गम्भीररूपः परमेण तेजसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन्। स कृष्णवासा गिरिराजसारवान् स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ।। 3
गंभीर रूपाचा, प्रचंड तेजस्वी, काळ्या वस्त्रात, डोंगरासारख्या भुजांनी शोभणारा तो, सूर्याप्रमाणे तेज पसरवत, मत्स्यराजाकडे येऊन उभा राहिला.
सभागतो वारणयूथपोपमस्तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन्। सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस्त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः ।। 4
सभेत आलेला तो हत्तींच्या कळपाचा प्रमुख वाटावा, रात्र उजळावी तसा अंधार दूर करणारा, हजार डोळ्याच्या देवाचा धाकटा भाऊ किंवा त्रैलोक्यपालांचा स्वामी हरि यासारखा दिसत होता.
तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम्। भयात्समुद्विग्नविपण्णचेतनो दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत् ।। 5
तो हत्तींच्या प्रमुखासारखा, नव्या सूर्यासारखा तेजस्वी युवक येताना पाहून, राजाचे मन भीतीने अस्वस्थ झाले आणि तो वारंवार सर्व दिशांना पाहू लागला.
तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं सभाऽविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम्। समीक्ष्य वैक्लब्यमुपेयिवाञ्शनैर्जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम् ।। 6
सभेपासून फार दूर नसलेला, एकच वस्त्र घातलेला, शत्रूंचा पराभव करणारा तो राजपुत्र पाहून राजा घाबरला, आणि लोकही फार घाबरून इकडेतिकडे पळू लागले.
अथाब्रवीन्मात्स्यपतिः सभागतान् भृशातुरोष्णं परिनिश्वसन्निव । कोऽयं युवा वारणराजसन्निभः सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम् ।। 7
मग मत्स्यराजा फारच घाबरून, खोल श्वास घेत सभेतील लोकांना म्हणाला—'हा युवक कोण आहे, हत्तींच्या राजासारखा दिसणारा, जो माझ्या या सभेकडे येतो आहे?'
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं मृगेन्द्रशार्दूलगतिं हि मामकः। व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते ।। 8
हा दिव्य पुरुष कोण आणि याला पूर्वी कधी पाहिलं होतं, हे कोणालाही माहीत नाही. सिंह किंवा वाघासारखी चाल, रुंद खांदे आणि तेजस्वी रूप असलेला माझा माणूस आज इथे उभा आहे.
राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद्विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः। नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ ।। 9
हा राजेश्रीने उजळतो, राजासारखा तेजस्वी आहे, त्याचं तेज सोन्याच्या पर्वतासारखं आहे. हा साधा माणूस नक्कीच नाही, तो जणू हजार डोळ्यांच्या देवासारखा दिसतो.