गजैरुदीर्मं तुरगैश्च सङ्कुलं मृगद्विपैः कुब्जगणैः समावृतम् । सितोच्छ्रितोष्णीषनिरुद्धमूर्धजं विचित्रवैडूर्यविकारकुण्डलम् । विराटमायाच्च युधिष्ठिरस्तदा बृहस्पतिः शक्रमिव त्रिविष्टपे ।। 14
सभागृहात हत्ती, घोडे, वन्य प्राणी, बुटके लोक यांची गर्दी होती; लोकांच्या डोक्यावर पांढऱ्या उंच उष्णीषांनी बांधलेले केस, आणि कानात रंगीबेरंगी निळ्या माणकांच्या कुंडल्या होत्या; अशा त्या विराटाच्या सभेत युधिष्ठिर बृहस्पती जसा इंद्राकडे जातो तसा गेला.
तमाव्रजन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं विराटराजो मुदितेन चक्षुषा । पप्रच्छ चैनं स नराधिपो मुहुर्द्विजाश्च ये चास्य सभासदस्तदा ।। 15
पांडव येताना पाहून, विराट राजा आनंदाने डोळे भरून त्याच्याकडे पाहू लागला आणि पुन्हा पुन्हा त्याला विचारू लागला; तसेच ब्राह्मण आणि सभेतील इतर सर्वजणही त्याला प्रश्न विचारू लागले.
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं युवा सभां योऽयमुपैति मामिकाम्। रूपेण सारेण विराजयन्महीं श्रिया ह्ययं वैश्रवणो द्विजो यथा ।। 16
हा तरुण पूर्वी कुठे दिसला आहे, हे कोणाला ठाऊक आहे का? आज तो माझ्या सभेत येतो आहे, आपल्या सौंदर्याने आणि गुणवत्तेने पृथ्वी उजळवतो आहे, जसा धनाचा देव ब्राह्मणांत उठून दिसतो.
मृगेन्द्रराड्वारणयूथपोपमः प्रभात्ययं काञ्चनपर्वतो यथा। विराजते पावकसूर्यसन्निभं सचन्द्रनक्षत्र इवांशुमान्ग्रहः ।। 17
हा राजांमध्ये सिंहासारखा, सोन्याच्या पर्वतासारखा, अग्नी किंवा सूर्यासारखा तेजस्वी, आणि चंद्र-नक्षत्रांसह ताऱ्यांसारखा ग्रह भासतो.
न दृश्यतेऽस्यानुचरो न कुञ्जरो न चोष्णरश्म्यावरणं समुच्छ्रितम् । न कुण्डलं नाङ्गदमस्य न स्रजो विचित्रिताङ्गश्च रथश्रतुर्युजः ।। 38
याच्यासोबत ना कुणी सेवक आहे, ना हत्ती, ना उंच छत्र; त्याच्या कानात कुंडले नाहीत, हातात अंगद किंवा गळ्यात हार नाही, तरीही त्याचे अंग शोभिवंत आहे, जणू रथावर बसलेला सारथी घोड्यांना जोडलेला आहे.
क्षात्रं च रूपं हि बिभर्त्ययं भृशं गजेन्द्रशार्दूलमहर्षभोपमः । अभ्यागतोऽस्माननलंकृतोपि सन् विरोचते भानुरिवाचिरोदितः ।। 19
याचे रूप खरेखुरे क्षत्रियाचे आहे, तो हत्ती, वाघ किंवा मोठ्या बैलासारखा भासतो; अलंकार नसतानाही तो आम्हा सर्वांसमोर नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा चमकत आहे.
विभात्ययं क्षत्रिय एव सर्वथा विराट इत्येवमुवाच तं प्रति। ससागरान्तामयमद्य मेदिनीं प्रशासितुं चार्हति वासवोपमः ।। 20
सर्व प्रकारे हा क्षत्रियच आहे, असे विराटाने त्याच्याबद्दल म्हटले; आज तो या समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचे राज्य करण्यास, इंद्रासारखा योग्य आहे.
नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति मूर्धाभिषिक्तः प्रतिभाति मां प्रति । तुल्यं हि रूपं प्रतिदृश्यतेऽस्य गजस्य सिंहस्य तथर्षभस्य ।। 21
हा नक्कीच क्षत्रिय नसावा असे वाटत नाही, कारण तो मला मस्तकाभिषेक झालेल्यासारखा भासतो; त्याचे रूप हत्ती, सिंह आणि बैलासारखेच आहे.
यमेष कामं परिमार्गते द्विजः स चास्य सर्वः क्रियतामसंशयम् । प्रियं च मे दर्शनमीदृशे जने द्विजेषु मुख्येषु तथाऽतिथिष्वपि ।। 22
हा ब्राह्मण जे काही इच्छितो, ते सर्व त्याच्यासाठी नक्कीच केले जावे; कारण अशा श्रेष्ठ ब्राह्मण किंवा पाहुण्यांचे दर्शन मला अत्यंत प्रिय आहे.
धनेषु रत्नेष्वथ गोषु वेश्मसु प्रकामतो मे विचरत्ववारितः ।। 23
तो माझ्या धन, रत्ने, गायी आणि घरांमध्ये हवे तसे, कोणतीही अडचण न येता, मुक्तपणे वावरू शकतो.
एवं ब्रुवाणस्तमनन्ततेजसं विराजमानं सहसोत्थितो नृपः। अन्येन रूपेण समीपमागतं त्रिदण्डकुण्ड्यङ्कुशशिक्यपाणिनम् ।। 24
असे म्हणून, त्या अनंत तेजस्वी पुरुषासमोर राजा ताबडतोब उठला, जो वेगळ्या रूपात, हातात त्रिदंड, कमंडलू, अंकुश आणि पिशवी घेऊन जवळ आला होता.
समुत्थिता सा हि सभा सपार्थिवा सविप्रराजन्यविशा सशूद्रका । सभागत प्रेक्ष्य तपन्तमर्चिषां विनिःसृतं राहुमुखाद्यथा रविम् ।। 25
तेव्हा ती संपूर्ण सभा—राजे, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—सर्वजण, जणू राहूच्या तोंडातून बाहेर पडणाऱ्या सूर्याच्या तेजाने उजळणाऱ्या पुरुषाला पाहून, उभे राहिले.
स तेन पूर्वं जयतां भवानिह द्विजातिनोक्तोऽभिमुखः कृताञ्जलिः । जयं जयार्हेण समेत्य वर्धितो विराटराजो ह्यभिवादयच्च तम् ।। 26
ज्यांनी इथे आधी विजय मिळवला, अशा त्या श्रेष्ठ विजेत्याला ब्राह्मणांनी आधीच संबोधले. हात जोडून विराटराज पुढे आले आणि विजयास पात्र असलेल्या त्या अतिथीचे स्वागत केले, त्यांना प्रणाम केला.
तमब्रवीत्प्राञ्जलिरेष पार्थिवो विराटराजो मधुराक्षरं वचः। प्राप्तः कुतस्त्वं भगवन्किमिच्छसि क्व यास्यसे किं करवाणि ते द्विज ।। 27
त्या वेळी विराटराज हात जोडून गोड शब्दांत म्हणाले, "महाराज, आपण कुठून आलात? आपल्याला काय हवे आहे? कुठे जाणार आहात? मी आपल्यासाठी काय करू?"
श्रुतं च शीलं च कुलं च शंस मे गोत्रं तथा नाम च देशमेव ते। सत्यप्रतिज्ञा हि भवन्ति साधवो विशेषतः प्रव्रजिता द्विजातयः ।। 28
आपली विद्या, वर्तन, कुळ, गोत्र, नाव आणि देश सांगा. कारण सच्चरित्र लोक, विशेषतः संन्यासी ब्राह्मण, नेहमी सत्य बोलतात.
यथाऽनुरूपं प्रचरामि ते त्वहं न चावमन्ता न तवाभिभाषितम् । अपूजिता ह्यग्निसमा द्विजातयः कुलं दहेयुः सविषा इवोरगाः ।। 29
मी आपल्याशी योग्यतेनुसार वागेन; आपल्याला किंवा आपल्या बोलण्याला मी कधीही कमी लेखणार नाही. कारण सन्मान न मिळालेल्या ब्राह्मणांचे राग अग्नीप्रमाणे असते, ते घर जणू विषारी सापांसारखे जाळू शकतात.
सर्वां च भूमिं तव दातुमुत्सहे सदण्डकोशां विसृजामि ते पुरम् । कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः किं कर्म चात्राचरसि द्विजोत्तम ।। 30
मी आपल्याला ही सर्व भूमी, खजिना आणि सैन्यासह देऊ शकतो; माझे नगरही सोडून देईन. आपण कोणत्या राजाच्या प्रदेशातून इथे आलात? आणि इथे कोणते काम करता, श्रेष्ठ ब्राह्मण?
एवं ब्रुवाणं तमुवाच पार्थिवं युधिष्ठिरो धर्ममवेक्ष्य चासकृत् । सत्यं वचः को न्विह वक्तुमुत्सहेद्यथाप्रतिज्ञं तु शृणुष्व पार्थिव ।। 31
राजा असे विचारल्यावर, धर्माची आठवण ठेवून युधिष्ठिर म्हणाले, "इथे खरे बोलण्याचे सामर्थ्य कोणाकडे आहे? पण राजन, मी जे प्रतिज्ञा केली, ते सत्य सांगतो, ऐका."
श्रुतं च शीलं च कुलं च कर्म च शृणुष्व मे जन्म च देशमेव च । गुरूपदेशान्नियमाच्च मे व्रतं कुलक्रमार्थं पितृभिर्नियोजितम् ।। 32
माझी विद्या, वर्तन, कुळ, काम, जन्म आणि देश ऐका. माझे व्रत गुरुंच्या शिकवणीने आणि शिस्तीने, तसेच कुटुंबाच्या परंपरेसाठी पूर्वजांनी ठरवले आहे.
द्विजो व्रतेनास्मि न च स्वतः प्रभो संमुण्डितः प्रव्रजितस्त्रिदण्डभृत् । इदं शरीरं मम पश्य मानुषं समावृतं पञ्चभिरेव धातुभिः ।। 33
मी व्रतस्थ ब्राह्मण आहे, माझ्या इच्छेने नव्हे, प्रभो; डोक्याचे केस कापलेले, भिक्षेवर जगणारा आणि त्रिदंड घेणारा संन्यासी आहे. हे माझे मानवी शरीर पाहा, पाच घटकांनी बनलेले आहे.
ममेह पञ्चेन्द्रियगात्रदर्शिनो वदन्ति पञ्चैव पितॄन्यथा श्रुतिः । मनुष्यजातित्वमचिन्तयन्नहं न चास्मि तुल्यः पितृभिः स्वभावतः ।। 34
माझ्या शरीरात पाच इंद्रिये आहेत, म्हणून काही लोक म्हणतात की माझे पाच पितर आहेत, तसेच श्रुती सांगते. जरी मी माणूस म्हणून जन्मलो, तरी माझ्या स्वभावाने मी पित्यांसारखा नाही.
कङ्को हि नाम्ना विषयं तवागतो व्रती द्विजातिः स्वकृतेन कर्मणा। द्यूतप्रसङ्गादधनोऽस्मि राजन्सत्यप्रतिज्ञा व्रतिनश्चरामः ।। 35
माझे नाव कंक आहे; मी आपल्या प्रदेशात आलो आहे, व्रत पाळणारा ब्राह्मण आहे आणि माझ्या कर्मामुळे असे झाले. राजन, मला जुगाराची आवड असल्याने मी गरीब झालो; व्रतस्थ लोक नेहमी सत्य बोलतात.
युधिष्ठिरस्यापि सखाऽभवं पुरा गृहप्रवेशी च शरीरमेव च। गृहे च तस्योपितवानहं सुखं राजाऽस्मि तस्य स्वपुरेऽभवं पुरा ।। 36
पूर्वी मी युधिष्ठिराचा मित्र होतो, त्याच्या घरात मुक्तपणे जात असे आणि त्याच्या अगदी जवळचा होतो. मी त्याच्या घरी सुखाने राहिलो आणि कधीकाळी त्याच्या नगरात राजा होतो.
ममाज्ञया तत्र विचेरुरङ्गना मम प्रियार्थं दमयन्ति वाजिनः । मया कृतं तस्य पुरे तु यत्पुरा न तत्कदाचित्कृतवाञ्जनोऽन्यथा ।। 37
माझ्या आज्ञेने तिथल्या स्त्रिया माझ्या आनंदासाठी वावरत असत, आणि दमयंती माझ्या प्रियासाठी घोडे वश करत असे. मी त्याच्या नगरात जे काही केले, ते नेहमी योग्यच केले, कधीही वेगळे नाही.
सोहं पुरा तस्य वयस्समः सखा चरामि सर्वां वसुधां सुदुःखितः । न तु प्रशान्तिं क्वचिदाप्तवानहं व्रतोपदेशान्नियमेन भारिकः ।। 38
पूर्वी मी त्याचा समवयस्क मित्र होतो, पण आता मी संपूर्ण पृथ्वीवर दुःखी अवस्थेत भटकतो. व्रताच्या कठोरतेमुळे मला कुठेही शांती मिळाली नाही.
वैयाघ्रपद्योस्मि नरेन्द्र गोत्रतस्तदेव सौख्यं मृगयामहे वयम्। कृतज्ञभावेन मयाऽनुकीर्तितं युधिष्ठिरस्यात्मसमस्य चेष्टितम् ।। 39
राजन, माझे गोत्र वैयाघ्रपद्य आहे; आम्हाला शिकार करण्यातच आनंद मिळतो. कृतज्ञतेने मी युधिष्ठिराच्या, जो माझ्यासारखाच आहे, कृती सांगितली.
इमं हि मोक्षाश्रममास्थितस्य मे युधिष्ठिरस्तुल्यगुणो भवानपि । न मेऽस्ति माता न पिता न बान्धवा न मेऽस्ति रूपं न रतिर्न सन्ततिः ।। 40
राजन, मी आता संन्यासमार्ग स्वीकारला आहे; आपणही गुणांनी युधिष्ठिरासारखेच आहात. मला आई नाही, वडील नाहीत, नातेवाईक नाहीत, रूप नाही, आसक्ती नाही, संतती नाही.
सुखं च दुःखं च हि तुल्यमद्य मे प्रियाप्रिये तुल्यगते गतागते। मुक्तोस्मि कामाच्च धनाच्च सांप्रतं त्वदाश्रये वस्तुमिहाभ्युपागतः ।। 41
आता माझ्यासाठी सुख-दुःख सारखेच आहेत, प्रिय-अप्रिय, येणे-जाणेही सारखेच वाटतात. मी आता कामना आणि संपत्तीपासून मुक्त आहे, आणि आपल्या आश्रयाला इथे राहायला आलो आहे.
संवत्सरेणेह समाप्यते त्विदं मम व्रतं दुष्करकर्मकारिणः। ततो भवन्तं परितोष्य कर्मभिः पुनर्व्रजिष्ये च कुतूहलं यतः ।। 42
इथे एका वर्षात माझे हे कठीण व्रत पूर्ण होईल. मग मी आपली सेवा करून आपल्याला संतुष्ट करीन आणि पुन्हा कुतूहल जिथे नेईल तिथे निघून जाईन.
अक्षान्निवप्तुं कुशलोस्म्वहं सदा पराजितः शकुनिरुतानि चिन्तयन् । मृगद्विजानां च रुतानि चिन्तयन्निराश्रयः प्रव्रजितोस्मि भिक्षुकः ।। 43
मी नेहमीच फासे टाकण्यात कुशल आहे, जरी नेहमी हरतो; पक्ष्यांचे आवाज ऐकत राहतो. प्राणी आणि पक्ष्यांचे बोल ऐकत, कुठेही आसरा नसलेला, मी भिक्षेवर भटकतो.