निपातिता यक्षवरेण ते वने महाहवे वज्रभृतेव दानवाः । मया च गत्वा वरदो हि तोषितो विवक्षता प्रश्नसमुच्चयं गुरुः ।। 4
वनात, मोठ्या लढाईत, यक्षाने त्यांना जणू वज्रधारी देवाने दानवांना जसं मारावं तसं पाडलं; आणि मी जाऊन, वर देणाऱ्या गुरूंना प्रसन्न केलं, त्यांनी माझ्या प्रश्नांची उत्तरं द्यायची इच्छा केली.
स मे प्रसन्नो भगवान्वरं ददौ परिष्वजंश्चाह तथैव सौहृदात्। वृणीष्व यद्वाञ्छसि पाण्डुनन्दन स्थितोऽन्तरिक्षे वरदोऽस्मि पश्य माम् ।। 5
ते भगवंत, माझ्यावर प्रसन्न होऊन, मला वर दिला आणि मैत्रीने मिठी मारून म्हणाले, 'पांडुपुत्रा, तुला जे हवंय ते माग, मी आकाशात वर देणारा उभा आहे, मला पाहा.'
स वै मयोक्तो वरदः पिता प्रभुः सदैव मे धर्मरता मतिर्भवेत्। इमे च जीवन्तु ममानुजाः प्रभो वयं स्वरूपं च जयं तथाऽऽप्नुमः ।। 6
मी मग त्या वर देणाऱ्या वडिलांना म्हणालो, 'माझं मन नेहमी धर्मात रमावं; हे माझे लहान भाऊ जगावेत आणि आम्ही आमचं खरं रूप व विजय मिळवावा.'
क्षमा च कीर्तिश्च यथेप्सितं भवेद्व्रतं तु सत्यं च समाप्तिरेव च। वरो ममैषोस्तु यथाऽनुकीर्तितो न तन्मृषा देववृषो यथाऽब्रवीत् ।। 7
मला इच्छित तशी क्षमा आणि कीर्ती मिळो, माझं व्रत आणि सत्य पूर्ण होवो — हा वर मला मिळो, जसा मी सांगितला, आणि तो खोटा ठरू नये, जसं देवांचा राजा म्हणाला.
इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्ममेवानुचिन्तयन्। तदैव तत्प्रसादेन रूपमेवाभवत्स्वयम् ।। 8
असं म्हणून तो धर्मनिष्ठ पुरुष, मनात फक्त धर्माचाच विचार करत, त्या कृपेने लगेचच त्याच रूपात प्रकट झाला.
स वै द्विजातिस्तरुणस्त्रिदण्डभृत्कमण्डलूष्णीषधरो व्यजायत। सुरक्तमाञ्जिष्ठवराम्बरः शिखी पवित्रपाणिर्ददृशे तदाऽद्भुतम् ।। 9
तो तरुण द्विज, हातात त्रिदंड, कमंडलू आणि डोक्यावर उष्णीष घेऊन, गडद लाल वस्त्र घालून, शिखा बांधून, हातात कुशा धरून, त्या क्षणी एक अद्भुत रूपात दिसला.
तथैव तेषामपि धर्मचारिणां यथोचितार्हाभरणाम्बरस्रजः। क्षणेन राजन्नभवन्महात्मनां प्रशस्तधर्माग्र्यफलाभिकाङ्क्षिणाम् ।। 10
त्याचप्रमाणे, इतर धर्मपालक लोकही, श्रेष्ठ धर्माचे फळ मिळावे म्हणून, क्षणातच योग्य दागिने, वस्त्रे आणि हारांनी सुशोभित झाले, हे राजा.
नवेन रूपेण विशांपतिर्युतस्त्वथर्वरूपेण बभौ प्रतापवान्। निबद्धवैडूर्यसितान्सकाञ्चनान्नृपस्तथाऽक्षान्परिवेष्ट्य वाससः ।। 11
नवीन रूप धारण करून, तो लोकांचा स्वामी ब्राह्मणासारखा तेजस्वी दिसू लागला; त्याच्या वस्त्राला निळ्या माणकांच्या आणि सोन्याच्या पट्ट्या गुंडाळलेल्या होत्या, आणि त्याची प्रभा सर्वत्र पसरली होती.
ततो विराटं प्रथमं युधिष्ठिरो ददर्श दूरात्सुसमृद्धतेजसम्। अनन्ततेजोज्वलितं हुताशनं दुरासदं तीक्ष्णविषं यथोरगम् ।। 12
यानंतर, युधिष्ठिराने दूरून विराट राजाला पाहिले, जो प्रचंड तेजाने उजळलेला, अनंत तेजाने जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे, आणि तीक्ष्ण विष असलेल्या सर्पासारखा भयंकर दिसत होता.
सभासदं प्राञ्जलिभिर्जनैर्वृतं विचित्रनानाविधशस्त्रपाणिभिः । उपायनौघैः प्रविशद्भिराचितं द्विजैश्च शिक्षाक्षरमन्त्रधारिभिः ।। 13
तो सभेत, जोडलेल्या हातांनी उभ्या असलेल्या लोकांनी, विविध शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या वीरांनी, उपहार घेऊन येणाऱ्या ब्राह्मणांनी, आणि वेद-मंत्र जाणणाऱ्यांनी वेढलेला होता.
गजैरुदीर्मं तुरगैश्च सङ्कुलं मृगद्विपैः कुब्जगणैः समावृतम् । सितोच्छ्रितोष्णीषनिरुद्धमूर्धजं विचित्रवैडूर्यविकारकुण्डलम् । विराटमायाच्च युधिष्ठिरस्तदा बृहस्पतिः शक्रमिव त्रिविष्टपे ।। 14
सभागृहात हत्ती, घोडे, वन्य प्राणी, बुटके लोक यांची गर्दी होती; लोकांच्या डोक्यावर पांढऱ्या उंच उष्णीषांनी बांधलेले केस, आणि कानात रंगीबेरंगी निळ्या माणकांच्या कुंडल्या होत्या; अशा त्या विराटाच्या सभेत युधिष्ठिर बृहस्पती जसा इंद्राकडे जातो तसा गेला.
तमाव्रजन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं विराटराजो मुदितेन चक्षुषा । पप्रच्छ चैनं स नराधिपो मुहुर्द्विजाश्च ये चास्य सभासदस्तदा ।। 15
पांडव येताना पाहून, विराट राजा आनंदाने डोळे भरून त्याच्याकडे पाहू लागला आणि पुन्हा पुन्हा त्याला विचारू लागला; तसेच ब्राह्मण आणि सभेतील इतर सर्वजणही त्याला प्रश्न विचारू लागले.
को वा विजानाति पुराऽस्य दर्शनं युवा सभां योऽयमुपैति मामिकाम्। रूपेण सारेण विराजयन्महीं श्रिया ह्ययं वैश्रवणो द्विजो यथा ।। 16
हा तरुण पूर्वी कुठे दिसला आहे, हे कोणाला ठाऊक आहे का? आज तो माझ्या सभेत येतो आहे, आपल्या सौंदर्याने आणि गुणवत्तेने पृथ्वी उजळवतो आहे, जसा धनाचा देव ब्राह्मणांत उठून दिसतो.
मृगेन्द्रराड्वारणयूथपोपमः प्रभात्ययं काञ्चनपर्वतो यथा। विराजते पावकसूर्यसन्निभं सचन्द्रनक्षत्र इवांशुमान्ग्रहः ।। 17
हा राजांमध्ये सिंहासारखा, सोन्याच्या पर्वतासारखा, अग्नी किंवा सूर्यासारखा तेजस्वी, आणि चंद्र-नक्षत्रांसह ताऱ्यांसारखा ग्रह भासतो.
न दृश्यतेऽस्यानुचरो न कुञ्जरो न चोष्णरश्म्यावरणं समुच्छ्रितम् । न कुण्डलं नाङ्गदमस्य न स्रजो विचित्रिताङ्गश्च रथश्रतुर्युजः ।। 38
याच्यासोबत ना कुणी सेवक आहे, ना हत्ती, ना उंच छत्र; त्याच्या कानात कुंडले नाहीत, हातात अंगद किंवा गळ्यात हार नाही, तरीही त्याचे अंग शोभिवंत आहे, जणू रथावर बसलेला सारथी घोड्यांना जोडलेला आहे.
क्षात्रं च रूपं हि बिभर्त्ययं भृशं गजेन्द्रशार्दूलमहर्षभोपमः । अभ्यागतोऽस्माननलंकृतोपि सन् विरोचते भानुरिवाचिरोदितः ।। 19
याचे रूप खरेखुरे क्षत्रियाचे आहे, तो हत्ती, वाघ किंवा मोठ्या बैलासारखा भासतो; अलंकार नसतानाही तो आम्हा सर्वांसमोर नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा चमकत आहे.
विभात्ययं क्षत्रिय एव सर्वथा विराट इत्येवमुवाच तं प्रति। ससागरान्तामयमद्य मेदिनीं प्रशासितुं चार्हति वासवोपमः ।। 20
सर्व प्रकारे हा क्षत्रियच आहे, असे विराटाने त्याच्याबद्दल म्हटले; आज तो या समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचे राज्य करण्यास, इंद्रासारखा योग्य आहे.
नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति मूर्धाभिषिक्तः प्रतिभाति मां प्रति । तुल्यं हि रूपं प्रतिदृश्यतेऽस्य गजस्य सिंहस्य तथर्षभस्य ।। 21
हा नक्कीच क्षत्रिय नसावा असे वाटत नाही, कारण तो मला मस्तकाभिषेक झालेल्यासारखा भासतो; त्याचे रूप हत्ती, सिंह आणि बैलासारखेच आहे.
यमेष कामं परिमार्गते द्विजः स चास्य सर्वः क्रियतामसंशयम् । प्रियं च मे दर्शनमीदृशे जने द्विजेषु मुख्येषु तथाऽतिथिष्वपि ।। 22
हा ब्राह्मण जे काही इच्छितो, ते सर्व त्याच्यासाठी नक्कीच केले जावे; कारण अशा श्रेष्ठ ब्राह्मण किंवा पाहुण्यांचे दर्शन मला अत्यंत प्रिय आहे.
धनेषु रत्नेष्वथ गोषु वेश्मसु प्रकामतो मे विचरत्ववारितः ।। 23
तो माझ्या धन, रत्ने, गायी आणि घरांमध्ये हवे तसे, कोणतीही अडचण न येता, मुक्तपणे वावरू शकतो.
एवं ब्रुवाणस्तमनन्ततेजसं विराजमानं सहसोत्थितो नृपः। अन्येन रूपेण समीपमागतं त्रिदण्डकुण्ड्यङ्कुशशिक्यपाणिनम् ।। 24
असे म्हणून, त्या अनंत तेजस्वी पुरुषासमोर राजा ताबडतोब उठला, जो वेगळ्या रूपात, हातात त्रिदंड, कमंडलू, अंकुश आणि पिशवी घेऊन जवळ आला होता.
समुत्थिता सा हि सभा सपार्थिवा सविप्रराजन्यविशा सशूद्रका । सभागत प्रेक्ष्य तपन्तमर्चिषां विनिःसृतं राहुमुखाद्यथा रविम् ।। 25
तेव्हा ती संपूर्ण सभा—राजे, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—सर्वजण, जणू राहूच्या तोंडातून बाहेर पडणाऱ्या सूर्याच्या तेजाने उजळणाऱ्या पुरुषाला पाहून, उभे राहिले.
स तेन पूर्वं जयतां भवानिह द्विजातिनोक्तोऽभिमुखः कृताञ्जलिः । जयं जयार्हेण समेत्य वर्धितो विराटराजो ह्यभिवादयच्च तम् ।। 26
ज्यांनी इथे आधी विजय मिळवला, अशा त्या श्रेष्ठ विजेत्याला ब्राह्मणांनी आधीच संबोधले. हात जोडून विराटराज पुढे आले आणि विजयास पात्र असलेल्या त्या अतिथीचे स्वागत केले, त्यांना प्रणाम केला.
तमब्रवीत्प्राञ्जलिरेष पार्थिवो विराटराजो मधुराक्षरं वचः। प्राप्तः कुतस्त्वं भगवन्किमिच्छसि क्व यास्यसे किं करवाणि ते द्विज ।। 27
त्या वेळी विराटराज हात जोडून गोड शब्दांत म्हणाले, "महाराज, आपण कुठून आलात? आपल्याला काय हवे आहे? कुठे जाणार आहात? मी आपल्यासाठी काय करू?"
श्रुतं च शीलं च कुलं च शंस मे गोत्रं तथा नाम च देशमेव ते। सत्यप्रतिज्ञा हि भवन्ति साधवो विशेषतः प्रव्रजिता द्विजातयः ।। 28
आपली विद्या, वर्तन, कुळ, गोत्र, नाव आणि देश सांगा. कारण सच्चरित्र लोक, विशेषतः संन्यासी ब्राह्मण, नेहमी सत्य बोलतात.
यथाऽनुरूपं प्रचरामि ते त्वहं न चावमन्ता न तवाभिभाषितम् । अपूजिता ह्यग्निसमा द्विजातयः कुलं दहेयुः सविषा इवोरगाः ।। 29
मी आपल्याशी योग्यतेनुसार वागेन; आपल्याला किंवा आपल्या बोलण्याला मी कधीही कमी लेखणार नाही. कारण सन्मान न मिळालेल्या ब्राह्मणांचे राग अग्नीप्रमाणे असते, ते घर जणू विषारी सापांसारखे जाळू शकतात.
सर्वां च भूमिं तव दातुमुत्सहे सदण्डकोशां विसृजामि ते पुरम् । कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः किं कर्म चात्राचरसि द्विजोत्तम ।। 30
मी आपल्याला ही सर्व भूमी, खजिना आणि सैन्यासह देऊ शकतो; माझे नगरही सोडून देईन. आपण कोणत्या राजाच्या प्रदेशातून इथे आलात? आणि इथे कोणते काम करता, श्रेष्ठ ब्राह्मण?
एवं ब्रुवाणं तमुवाच पार्थिवं युधिष्ठिरो धर्ममवेक्ष्य चासकृत् । सत्यं वचः को न्विह वक्तुमुत्सहेद्यथाप्रतिज्ञं तु शृणुष्व पार्थिव ।। 31
राजा असे विचारल्यावर, धर्माची आठवण ठेवून युधिष्ठिर म्हणाले, "इथे खरे बोलण्याचे सामर्थ्य कोणाकडे आहे? पण राजन, मी जे प्रतिज्ञा केली, ते सत्य सांगतो, ऐका."
श्रुतं च शीलं च कुलं च कर्म च शृणुष्व मे जन्म च देशमेव च । गुरूपदेशान्नियमाच्च मे व्रतं कुलक्रमार्थं पितृभिर्नियोजितम् ।। 32
माझी विद्या, वर्तन, कुळ, काम, जन्म आणि देश ऐका. माझे व्रत गुरुंच्या शिकवणीने आणि शिस्तीने, तसेच कुटुंबाच्या परंपरेसाठी पूर्वजांनी ठरवले आहे.
द्विजो व्रतेनास्मि न च स्वतः प्रभो संमुण्डितः प्रव्रजितस्त्रिदण्डभृत् । इदं शरीरं मम पश्य मानुषं समावृतं पञ्चभिरेव धातुभिः ।। 33
मी व्रतस्थ ब्राह्मण आहे, माझ्या इच्छेने नव्हे, प्रभो; डोक्याचे केस कापलेले, भिक्षेवर जगणारा आणि त्रिदंड घेणारा संन्यासी आहे. हे माझे मानवी शरीर पाहा, पाच घटकांनी बनलेले आहे.