आगोपालाविपालेभ्यः कर्षकेभ्यः परंतप। आजग्मुर्नगराभ्याशं दर्शयन्तः पुनः पुनः ।। 58
गोपाळ, मेंढपाळ आणि शेतकरी यांच्या कडून, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, ते पुन्हा पुन्हा आपली ओळख दाखवत शहराजवळ आले.
अशीतिशतवर्पेयं माताऽस्माकमिहान्तिके । बहुकालपरीणामा मृत्योस्तु वशमेयुपी । न चाग्निसंस्कारमियं प्रापिता कुलधर्मतः ।। 59
ही आमची आई, ऐंशी वर्षांची, खूप दिवस मृत्यूच्या अधीन होती; पण घरच्या रीतिप्रमाणे तिला अजून अग्नीसंस्कार दिला नाही.
यः समासाद्यते कश्चित्तस्मिन्देशे यदृच्छया। तमेवमृचुर्धर्मज्ञाः कुलधर्मो न ईदृशः ।। 60
कोणीही योगायोगाने अशा ठिकाणी पोहोचला, तर धर्मज्ञ लोक सांगतात की त्याने विधी करावा; पण आमच्या घरात अशी प्रथा नाही.
विश्रावयन्तस्ते हृष्टा दिशः सर्वा व्यनादयन् । स्वर्गतेयमिहास्माकं जननी शोकविह्वला ।। 61
ते आनंदाने सर्व दिशांना मोठ्याने सांगू लागले, सर्वत्र आवाज घुमवला: 'आमची आई स्वर्गाला गेली, जरी आम्ही दुःखाने व्याकुळ आहोत.'
वने विचरमाणानां लुब्धानां वनचारिणाम्। कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितः पुरा ।। 62
आम्ही जे वनात फिरणारे, शिकारी आणि वनवासी आहोत, आमच्या घरात हीच परंपरा आहे, जी पूर्वजांनी पाळली.
एवं ते सुकृतं कृत्वा समन्तादवघुष्य च। भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रावुभावपि ।। 63
अशा प्रकारे योग्य ते करून आणि सर्वत्र जाहीर करून, भीमसेन, अर्जुन आणि माद्रीचे दोन्ही पुत्र—
युधिष्ठिरश्च कृष्णा च राजपत्नी सुमध्यमा। ततो यथासमाज्ञप्तं नगरं प्राविशंस्तदा ।। 64
युधिष्ठिर आणि कृष्णा, राजपत्नी आणि सुंदर बांध्याची, मग सांगितल्याप्रमाणे शहरात प्रवेशले.
मत्स्यराज्ञो विराटस्य समीपं वस्तुमञ्जसा। अज्ञातचर्यां चरितुं वर्षं राष्ट्रे त्रयोदशम् ।। 65
मत्स्यराज विराट यांच्या जवळ राहण्यासाठी, आणि तेराव्या वर्षी त्यांच्या राज्यात आपली ओळख लपवून राहण्यासाठी—
अतश्छन्नानि नामानि चकारैषां युधिष्ठिरः । जयो जयेशो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः
मग युधिष्ठिराने त्यांना गुप्त नावे ठेवली: जय, जयेश, विजय, जयत्सेन, जयद्बल.
आपत्सु नामभिस्त्वेतैः समाह्वामः परस्परम् ।। 66 ।। ततो यथाप्रतिज्ञाभिः प्राविशन्नगरं महत्
आम्ही संकटकाळात या नावांनी एकमेकांना हाक मारू. मग त्यांनी वचनाप्रमाणे त्या मोठ्या शहरात प्रवेश केला.
अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तो राष्ट्रे वर्षं त्रयोदशम् ।। 67
ते तेराव्या वर्षी त्या राज्यात आपली ओळख लपवून राहणार होते.
विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः। अस्तुवन्मनसा देवीं दुर्गां त्रिभुवनेश्वरीम् ।। 1
विराट नगरीकडे जात असताना, युधिष्ठिराने मनात त्रिभुवनांची अधीश्वरी देवी दुर्गेचे स्तुती केली.
यशोदागर्भसंभूतां नारायणवरप्रियाम् । नन्दगोपकुले जातां मङ्गल्यां कुलवर्धनीम् ।। 2
जी यशोदेच्या पोटी जन्मलेली, नारायणाच्या कृपेची प्रिय, नंद गोपाच्या घरात जन्मलेली, मंगलमय आणि वंश वाढवणारी आहे.
कंसविद्रावणकरीमसुराणां क्षयंकरीम्। शिलातटविनिक्षिप्तामाकाशं प्रति गामिनीम् ।। 3
जी कंसाला घाबरवणारी, असुरांचा नाश करणारी, शिळेच्या कडेला ठेवलेली आणि आकाशाकडे गेलेली आहे.
वासुदेवस्य भगिनीं दिव्यमाल्यविभूषिताम्। दिव्याम्बरधरां देवीं खङ्गखेटकधारिणीम् ।। 4
जी वसुदेवाची बहीण, दिव्य हारांनी सजलेली, दिव्य वस्त्र परिधान केलेली, तलवार आणि ढाल धारण करणारी देवी आहे.
भारावतरणे पुण्ये ये स्मरन्ति सदा शिवाम् । तान्वै तारयते पापात्पङ्के गामिव दुर्बलाम् ।। 5
पृथ्वीवरील भार हलका करण्याच्या पुण्य कार्यात जे नेहमी त्या शुभ देवीचे स्मरण करतात, त्यांना ती पापाच्या दलदलीतून गायीला चिखलातून काढावं तशी तारते.
स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधैः स्तोत्रसंभवैः । आमन्त्र्य दर्शनाकाङ्क्षी राजा देवीं सहानुजः ।। 6
राजा, देवीचे दर्शन मिळावे म्हणून, तिला उद्देशून, विविध स्तोत्रांनी पुन्हा तिची स्तुती करू लागला, आपल्या भावांसह.
नमोस्तु वरदे कृष्णे कुमारि ब्रह्मचारिणि । बालार्कसदृशाकारे पूर्णचन्द्रनिभानने ।। 7
वर देणाऱ्या, कृष्णवर्णी, कुमारिका, ब्रह्मचारिणी, बालसूर्यासारखी रूप असलेली, पूर्णचंद्रासारखे मुख असलेली, तुला नमस्कार.
चतुर्भुजे चतुर्वक्रे पीनश्रोणिपयोधरे। मयूरपिच्छवलये केयूराङ्गदधारिणि ।। 8
चार हात, चार चेहरे, भरदार कंबर आणि उन्नत उरोज असलेल्या, मोराच्या पिसांनी सजवलेल्या बांगड्या, तसेच सुंदर केयूर आणि अंगद घातलेल्या तू शोभून दिसतेस.
भासि देवि यथा पद्मा नारायणपरिग्रहः । स्वरूपं ब्रह्मचर्यं च विशदं तव खेचरि ।। 9
हे देवी, तू लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी आहेस, नारायणाची प्रिय पत्नी. तुझे खरे स्वरूप आणि तुझे पवित्र ब्रह्मचर्य हे आकाशात विहरणाऱ्या तुझ्या रूपासारखेच निर्मळ आणि उजळ आहे.
कृष्णच्छविसमा कृष्णा संकर्षणसमानना । बिभ्रती विपुलौ बाहु शक्रध्वजसमुच्छ्रयौ ।। 10
तुझा रंग कृष्णासारखा काळा, चेहरा संकर्षणासारखा तेजस्वी, आणि तुझे दोन बलवान हात इंद्राच्या ध्वजासारखे उंच उभारलेले आहेत.
पात्री च पङ्कजी घण्टी स्त्री विशुद्धा च या भुवि । पाशं धनुर्महाचक्रं विविधान्यायुधानि च ।। 11
तू हातात पात्र, कमळ, घंटा धरलेली आहेस आणि पृथ्वीवरील सर्वांत पवित्र स्त्री आहेस. तू पाश, धनुष्य, मोठे चक्र आणि अनेक प्रकारची शस्त्रेही धारण केलेली आहेस.
कुण्डलाभ्यां सुपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां च विभूषिता । चन्द्रविस्पर्धिना देवि मुखेन त्वं विराजसे ।। 12
दोन सुंदर, भरगच्च कुंडलांनी तुझे कान सजले आहेत. हे देवी, तुझे मुख चंद्राच्या तेजाला लाजवेल असे उजळते.
मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना। भुजङ्गाभोगवासेन श्रोणिसूत्रेण राजता ।। 13
विचित्र मुकुट, सुंदर केसांचा गुंथा, सर्पाच्या वेशातील वस्त्र आणि कंबरेला रुपेरी कमरपट्टा घालून तू अत्यंत शोभून दिसतेस.
विभ्राजसे चाऽऽबद्धेन भोगेनेवेह मन्दरः। ध्वजेन शिखिपिच्छानामुच्छ्रितेन विराजसे ।। 14
तुझ्या मोकळ्या सर्पवस्त्रामुळे तू जणू मंदार पर्वतासारखी उजळतेस, आणि उंचावलेल्या मोरपिसांच्या ध्वजामुळे तू अधिकच तेजस्वी दिसतेस.
कौमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पावितं त्वया। तेन त्वं स्तूयसे देवि त्रिदशैः पूज्यसेऽपि च ।। 15
कुमारिका व्रत स्वीकारून, तू तिन्ही लोकांना पावन केलेस. म्हणून, हे देवी, देवतेकडून तुझे स्तवन होते आणि ते तुला पूजतात.
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाशिनि । प्रसन्ना मे सुरश्रेष्ठे दयां कुरु शिवा भव ।। 16
तीनही लोकांचे रक्षण करण्यासाठी, आणि महिषासुराचा नाश करणारी देवी, मला कृपा कर, हे देवश्रेष्ठे, दयाळू हो आणि कल्याणकारक हो.
जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा। ममापि विजयं देहि वरदा त्वं च सांप्रतम् ।। 17
तू विजय आणि जय आहेस, युद्धात जय देणारी आहेस. मला देखील या वेळी विजय दे, हे वरदायिनी.
विन्ध्ये चैव नगश्रेष्ठे तव स्थानं हि शाश्वतम्। कालि कालि महाकालि शीधुमांसपशुप्रिये ।। 18
विंध्य पर्वतावर तुझे शाश्वत स्थान आहे. हे काली, हे महाकाली, रक्त, मांस आणि पशूंच्या बलिप्रेमी देवी.
कृतानुयात्रा भूतैस्त्वं वरदा कामचारिणी। भारावतारे ये च त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवाः ।। 19
भूतांनी वेढलेली, तू वर देणारी आणि इच्छा पूर्ण करणारी आहेस. पृथ्वीवरील भार कमी करताना जे पुरुष तुला आठवतील, त्यांना तू वरदान देईल.