या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम्। उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम्
राजाचे जे सेवक बाहेरचे नाहीत, आणि जे फक्त बाहेरचे आहेत, तसेच सर्व प्रकारच्या सेवकांचे वर्तन कसे असावे ते आता ऐक.
न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा । अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम्
राजाच्या सेवकांत स्त्रिया कधीच बाहेरच्या किंवा आतल्या मानू नयेत; कारण राजाने त्यांना मोकळे सोडले, तर मोठी भीती निर्माण होते.
मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत्। अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः
आपण राजाचा आवडता आहोत असे समजून, जो राजा नाही, त्याने राजासाठी योग्य असलेली दागिने किंवा वस्त्रे वापरू नयेत.
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत्। भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम्
जो राजा नाही, पण राजासारखी दागिने व प्रिय वस्तू वापरतो, त्याचा जीव राजा कधीच सोडत नाही.
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता । तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत्
म्हणून ज्याला संपत्ती हवी आहे, त्याने गुपचूप उपभोग घ्यावा; कारण जो सेवक राजासारखा उपभोग घेतो, त्याच्यावर राजा रागावतो.
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् । अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत्
कोणत्याही वेळी मुलांमुळे राजाची कृपा मिळवायचा प्रयत्न करू नये; जे तिरस्कारास्पद, निरुपयोगी किंवा अपमानकारक आहे ते टाळावे.
एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम्। द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः
राजाची सेवा करणाऱ्याने या चार प्रकारच्या वर्तनाची मर्यादा पाळली नाही, तर दोन मार्गांनी त्याचा पाया नष्ट होतो.
एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः । तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन
जर नीच लोकांनी ही वर्तनमर्यादा ओलांडली, तर त्यांच्याशी संबंध ठेवावा, पण कधीच विरोध करू नये.
बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः । साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन
राजाचे नातेवाईक आणि बलवान लोक यांच्याशी संबंध ठेवणे योग्य, पण कधीच त्यांच्याशी वैर करू नये.
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः । प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम्
ज्याची ताकद कमी आहे आणि जो या दोन वर्तनमर्यादांना विरोध करतो, त्याचा आधी पाया नष्ट होतो, आणि नंतर भीती निर्माण होते.
उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् । राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते। इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः
जो गर्विष्ठ किंवा कपटी माणसाचा पोशाख करतो, किंवा स्पष्टपणे राजाचा पोशाख घालतो, त्याला राजसेवेत वाढ मिळत नाही; पण इतर दोन पोशाख घातल्यास नातेवाईक त्याची थट्टा करतात.
अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः । शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित्
पुरुष, स्त्रिया किंवा स्त्रियांकडे पाहणारे पुरुष यांच्याशी शक्य असेल तर कधीच बोलू नये.
प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः। श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः
ज्याप्रमाणे गरुड मांसाचा तुकडा झडप घालून उचलतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्य या तीन जाणीवशून्य लोकांशी संवाद साधतो, तेव्हा तो स्वतःसाठी भरभराट मिळवतो.
ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव। तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित्
जे लोक राजाकडून कोणत्याही कारणाने सन्मान मिळवतात, तसेच राजाचे सीमावर्ती दूत, अशा लोकांशी कधीच संबंध ठेवू नये.
न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः। उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत्
राजाने आज्ञा दिल्याशिवाय, इतरांनी आधी केलेल्या ठिकाणी बुद्धिमान माणसाने सेवा करू नये; त्याने नेहमी राजाच्या निवासस्थानीच राहावे.
न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् । अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम्
राजांच्या उपस्थितीत कधीच गोष्टी सांगू नयेत; आणि हेच गरीब व असहाय लोकांसाठी उत्तम संरक्षण आहे.
अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता। अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः
जर एखादी स्त्री धनाच्या इच्छेने राजाकडे गेली, आणि एखादा सेवक अशा स्त्रीचा विचार करू लागला, तर तो भ्रष्ट होतो.
तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः। तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः
म्हणूनच, शहाण्या माणसाने अशा स्त्रीचा विचार करू नये; तसेच शिंक, जांभई आणि थुंकणे हळूच दडपावे.
न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता । स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम्
कधीही विनोद करताना हसू नये, कारण असे वर्तन मूर्खपणाचे समजले जाते; पण सौम्यपणाने आणि प्रसन्नतेने आलेले हलके हास्य दाखवावे.
न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत्। न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत्
कधीही पासा खेळू नये, कुस्ती करू नये, किंवा कोणाचे बोलणे मध्येच तोडू नये; आणि डोळ्यांनी वाकडे पाहू नये, डोळ्यांनी योग्य वर्तन करावे.
भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम्। न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः
कधीही भुवया नको तशा वाकवू नयेत, अंगठ्यांनी जमिनीत ओरखडे काढू नयेत, आणि राजाच्या उपस्थितीत कधीही जास्त ताणून अंग मोडू नये.
न प्रशंसेन्ना चासूयेत्प्रियेषु च हितेषु च । स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः
आपल्याला प्रिय किंवा हितकारक असलेल्या, तसेच तिथे ज्यांची स्तुती किंवा निंदा होत आहे, अशा कुणाच्याही नावे न कौतुक करावे, न निंदा करावी.
अथ संदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च। श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा
पण जेव्हा प्रिय किंवा हितकारक लोक दिसतात किंवा त्यांची वचने ऐकू येतात, तेव्हा त्यांचे वर्णन अमृतासारखे करावे.
न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत्। पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत्
राजाची सेवा करणारा, जर राजाच्या विरोधात वागला, तर तो कधीही सुखी होत नाही, जरी तो मुलगा, भाऊ किंवा स्वतःइतकाच असला तरी.
अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसंपदा। उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च
जो जागरूक असतो, त्याने उत्तम स्वभाव, मेहनत, बुद्धिमत्ता आणि विविध प्रकारच्या शुद्धतेने राजाला संतुष्ट करावे.
स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते। असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते
स्नान आणि स्वच्छ वस्त्रे याला शारीरिक शुद्धता म्हणतात; आणि सामान्य गोष्टींमध्ये आसक्ती न ठेवणे, ही दुसरी शुद्धता आहे.
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः । य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति
राजा, भोज, विराट, सम्राट, क्षत्रिय, पृथ्वीचा स्वामी, नृप – या शब्दांनी ज्याची स्तुती होते, तो कोण सन्मानास पात्र नाही?
तस्माद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः । मेधावी धृतिमान्प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम्
म्हणूनच जो भक्तीने युक्त, सत्यवादी, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, बुद्धिमान, धीरगंभीर आणि शहाणा आहे, त्याने राजाकडे आश्रय घ्यावा.
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् । वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम्
जो राजा कृतज्ञ, बुद्धिमान, लहान मनाचा नाही, दृढ भक्ती असलेला, इंद्रियांवर ताबा असलेला, भरभराटीला पोचलेला आणि स्थिर आहे, त्याच्याकडेच आश्रय घ्यावा.
एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि । यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः
हे वर्तन तुम्हाला योग्य रीतीने सांगितले आहे; अशा प्रकारे, पार्था, राजाच्या सेवेत असणारे आपले उद्दिष्ट साध्य करतील.