हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः । अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति
आपल्यासाठी आणि दुसऱ्यासाठी दोघांसाठीही भेट आली, तरी 'माझी गरज असूनही तो दुसऱ्याला मदत करतो' असे मनात आणून धीराचा माणूस कधीच गोंधळत नाही.
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि । पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम्
जे लोक चांगले आणि योग्य काम सोडून वाईट आणि अयोग्य काम करतात, त्यांचे असेच वर्तन असते.
नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन । रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत्
शहाण्या माणसाने कधीच त्यांच्या स्त्रियांशी मैत्री करू नये; आणि राजाच्या निवासात राहणाऱ्याने त्यांचे रक्षण करण्याचे कामही करू नये.
यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् । बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः
जेव्हा राजाचा नोकर स्त्रियांबरोबर मिसळताना दिसतो, तेव्हा राजाच्या मनात त्याच्याबद्दल शंका येते किंवा त्याच्याविषयीचा विश्वास कमी होतो.
शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः। जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः
राजाने एखाद्या सेवकावर स्त्रियांच्या बाबतीत शंका घेतली, तर तो सेवक स्वाभाविक असो किंवा जबरदस्तीने वागतो असो, त्याला आपले प्राण सुरक्षित आहेत असे कोण मानू शकेल?
हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित्। नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ।। 47
आनंदाचे प्रसंग आले तरी फारच हर्ष न दाखवता, त्या गोष्टींचा योग्य मान राखावा.
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् । तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः
आनंदामुळे मूर्ख माणूस कधी कधी बेफिकीरपणे वागतो; म्हणून राजाने त्याच्या अंतःपुरातील वर्तनावर लक्ष ठेवावे.
अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः । वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम्
अंतःपुरात जर तो योग्य वागत नसेल, तर तिथल्या स्त्रिया आणि नपुंसक सर्वजण त्याची नक्कीच निंदा करतील.
तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च। नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः
म्हणून मन शांत ठेवून आणि आनंदावर ताबा ठेवून, राजाच्या अंतःपुरातील गोष्टी कधीच बाहेर बोलू नयेत.
यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम्। एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत्
जसा मोठा गुपित उघड झाले की सुख नष्ट होते, तसंच अंतःपुरातील गोष्टी बाहेर गेल्या तर त्रास होतो.
या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम्। उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम्
राजाचे जे सेवक बाहेरचे नाहीत, आणि जे फक्त बाहेरचे आहेत, तसेच सर्व प्रकारच्या सेवकांचे वर्तन कसे असावे ते आता ऐक.
न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा । अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम्
राजाच्या सेवकांत स्त्रिया कधीच बाहेरच्या किंवा आतल्या मानू नयेत; कारण राजाने त्यांना मोकळे सोडले, तर मोठी भीती निर्माण होते.
मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत्। अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः
आपण राजाचा आवडता आहोत असे समजून, जो राजा नाही, त्याने राजासाठी योग्य असलेली दागिने किंवा वस्त्रे वापरू नयेत.
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत्। भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम्
जो राजा नाही, पण राजासारखी दागिने व प्रिय वस्तू वापरतो, त्याचा जीव राजा कधीच सोडत नाही.
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता । तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत्
म्हणून ज्याला संपत्ती हवी आहे, त्याने गुपचूप उपभोग घ्यावा; कारण जो सेवक राजासारखा उपभोग घेतो, त्याच्यावर राजा रागावतो.
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् । अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत्
कोणत्याही वेळी मुलांमुळे राजाची कृपा मिळवायचा प्रयत्न करू नये; जे तिरस्कारास्पद, निरुपयोगी किंवा अपमानकारक आहे ते टाळावे.
एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम्। द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः
राजाची सेवा करणाऱ्याने या चार प्रकारच्या वर्तनाची मर्यादा पाळली नाही, तर दोन मार्गांनी त्याचा पाया नष्ट होतो.
एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः । तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन
जर नीच लोकांनी ही वर्तनमर्यादा ओलांडली, तर त्यांच्याशी संबंध ठेवावा, पण कधीच विरोध करू नये.
बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः । साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन
राजाचे नातेवाईक आणि बलवान लोक यांच्याशी संबंध ठेवणे योग्य, पण कधीच त्यांच्याशी वैर करू नये.
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः । प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम्
ज्याची ताकद कमी आहे आणि जो या दोन वर्तनमर्यादांना विरोध करतो, त्याचा आधी पाया नष्ट होतो, आणि नंतर भीती निर्माण होते.
उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् । राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते। इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः
जो गर्विष्ठ किंवा कपटी माणसाचा पोशाख करतो, किंवा स्पष्टपणे राजाचा पोशाख घालतो, त्याला राजसेवेत वाढ मिळत नाही; पण इतर दोन पोशाख घातल्यास नातेवाईक त्याची थट्टा करतात.
अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः । शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित्
पुरुष, स्त्रिया किंवा स्त्रियांकडे पाहणारे पुरुष यांच्याशी शक्य असेल तर कधीच बोलू नये.
प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः। श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः
ज्याप्रमाणे गरुड मांसाचा तुकडा झडप घालून उचलतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्य या तीन जाणीवशून्य लोकांशी संवाद साधतो, तेव्हा तो स्वतःसाठी भरभराट मिळवतो.
ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव। तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित्
जे लोक राजाकडून कोणत्याही कारणाने सन्मान मिळवतात, तसेच राजाचे सीमावर्ती दूत, अशा लोकांशी कधीच संबंध ठेवू नये.
न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः। उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत्
राजाने आज्ञा दिल्याशिवाय, इतरांनी आधी केलेल्या ठिकाणी बुद्धिमान माणसाने सेवा करू नये; त्याने नेहमी राजाच्या निवासस्थानीच राहावे.
न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् । अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम्
राजांच्या उपस्थितीत कधीच गोष्टी सांगू नयेत; आणि हेच गरीब व असहाय लोकांसाठी उत्तम संरक्षण आहे.
अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता। अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः
जर एखादी स्त्री धनाच्या इच्छेने राजाकडे गेली, आणि एखादा सेवक अशा स्त्रीचा विचार करू लागला, तर तो भ्रष्ट होतो.
तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः। तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः
म्हणूनच, शहाण्या माणसाने अशा स्त्रीचा विचार करू नये; तसेच शिंक, जांभई आणि थुंकणे हळूच दडपावे.
न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता । स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम्
कधीही विनोद करताना हसू नये, कारण असे वर्तन मूर्खपणाचे समजले जाते; पण सौम्यपणाने आणि प्रसन्नतेने आलेले हलके हास्य दाखवावे.
न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत्। न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत्
कधीही पासा खेळू नये, कुस्ती करू नये, किंवा कोणाचे बोलणे मध्येच तोडू नये; आणि डोळ्यांनी वाकडे पाहू नये, डोळ्यांनी योग्य वर्तन करावे.