यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् । उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान्
जो माणूस आपल्या घरापासून दूर राहूनही आपली कर्तव्ये आठवतो, नेहमी उठण्यास तयार असतो, आळशी नसतो आणि सर्वांच्या भल्यासाठी झटतो, तोच राजाच्या निवासात राहण्यास योग्य असतो.
परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् । दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत्
भूक आणि तहान याबद्दल तक्रार न करता, दुःखातही समाधान शोधावे आणि अशा रीतीने राजाच्या निवासात राहावे.
करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति
'मी हे करतो' असे ठामपणे सांगणारा माणूसच राजांच्या दरबारात यशस्वी होतो.
उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा । आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति
उष्ण असो वा थंड, रात्र असो वा दिवस, जो आज्ञा मिळाल्यावर क्षणभरही विचार करत नाही, तोच राजांच्या दरबारात यश मिळवतो.
नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः । मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः । ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति
शहाणा मंत्री कधीच मिळालेले नसेल म्हणून दुःखी होत नाही, मिळाले म्हणून आनंदी होत नाही, किंवा अपमान झाला म्हणून खचत नाही; तो मृदू, ठाम आणि सत्य बोलणारा असावा, असा माणूसच राजांच्या दरबारात यश मिळवतो.
नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः। समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत्
राजाच्या निवासात राहणारा माणूस, लाभ मिळाला म्हणून गर्व करू नये, अपमान झाला म्हणून दुःखी होऊ नये; तो नेहमी काटेकोरपणे समतोल राहावा, जणू काही तोलाच्या काट्यासारखा.
अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा। दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत्
जो माणूस थोड्यात समाधान मानतो, धीर धरतो, नेहमी सावलीसारखा मागे राहतो, कुशल, चपळ आणि स्थिर आहे, तोच राजाच्या निवासात राहण्यास योग्य आहे.
इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च। वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत्
जो इतिहास आणि पुराणे जाणतो, उत्तम गोष्टी सांगण्यात पटाईत आहे, उदार आहे आणि नेहमी सत्य बोलतो, तोच राजाच्या निवासात राहण्यास योग्य आहे.
न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् । यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम्
राजाने खासगीपणे सांगितलेली गोष्ट इतर लोकांना कधीच सांगू नये; आणि राजे ज्या माणसावर जळतात, त्याचा उल्लेखही करु नये.
नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत्। प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा
जो त्यांच्या कामात सहभागी नाही, त्याने त्यांच्या संपत्तीला हात लावू नये; जर त्याने घेतले, तर त्याला कैद किंवा मृत्युदंड मिळू शकतो.
हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः । अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति
आपल्यासाठी आणि दुसऱ्यासाठी दोघांसाठीही भेट आली, तरी 'माझी गरज असूनही तो दुसऱ्याला मदत करतो' असे मनात आणून धीराचा माणूस कधीच गोंधळत नाही.
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि । पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम्
जे लोक चांगले आणि योग्य काम सोडून वाईट आणि अयोग्य काम करतात, त्यांचे असेच वर्तन असते.
नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन । रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत्
शहाण्या माणसाने कधीच त्यांच्या स्त्रियांशी मैत्री करू नये; आणि राजाच्या निवासात राहणाऱ्याने त्यांचे रक्षण करण्याचे कामही करू नये.
यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् । बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः
जेव्हा राजाचा नोकर स्त्रियांबरोबर मिसळताना दिसतो, तेव्हा राजाच्या मनात त्याच्याबद्दल शंका येते किंवा त्याच्याविषयीचा विश्वास कमी होतो.
शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः। जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः
राजाने एखाद्या सेवकावर स्त्रियांच्या बाबतीत शंका घेतली, तर तो सेवक स्वाभाविक असो किंवा जबरदस्तीने वागतो असो, त्याला आपले प्राण सुरक्षित आहेत असे कोण मानू शकेल?
हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित्। नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ।। 47
आनंदाचे प्रसंग आले तरी फारच हर्ष न दाखवता, त्या गोष्टींचा योग्य मान राखावा.
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् । तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः
आनंदामुळे मूर्ख माणूस कधी कधी बेफिकीरपणे वागतो; म्हणून राजाने त्याच्या अंतःपुरातील वर्तनावर लक्ष ठेवावे.
अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः । वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम्
अंतःपुरात जर तो योग्य वागत नसेल, तर तिथल्या स्त्रिया आणि नपुंसक सर्वजण त्याची नक्कीच निंदा करतील.
तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च। नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः
म्हणून मन शांत ठेवून आणि आनंदावर ताबा ठेवून, राजाच्या अंतःपुरातील गोष्टी कधीच बाहेर बोलू नयेत.
यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम्। एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत्
जसा मोठा गुपित उघड झाले की सुख नष्ट होते, तसंच अंतःपुरातील गोष्टी बाहेर गेल्या तर त्रास होतो.
या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम्। उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम्
राजाचे जे सेवक बाहेरचे नाहीत, आणि जे फक्त बाहेरचे आहेत, तसेच सर्व प्रकारच्या सेवकांचे वर्तन कसे असावे ते आता ऐक.
न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा । अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम्
राजाच्या सेवकांत स्त्रिया कधीच बाहेरच्या किंवा आतल्या मानू नयेत; कारण राजाने त्यांना मोकळे सोडले, तर मोठी भीती निर्माण होते.
मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत्। अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः
आपण राजाचा आवडता आहोत असे समजून, जो राजा नाही, त्याने राजासाठी योग्य असलेली दागिने किंवा वस्त्रे वापरू नयेत.
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत्। भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम्
जो राजा नाही, पण राजासारखी दागिने व प्रिय वस्तू वापरतो, त्याचा जीव राजा कधीच सोडत नाही.
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता । तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत्
म्हणून ज्याला संपत्ती हवी आहे, त्याने गुपचूप उपभोग घ्यावा; कारण जो सेवक राजासारखा उपभोग घेतो, त्याच्यावर राजा रागावतो.
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् । अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत्
कोणत्याही वेळी मुलांमुळे राजाची कृपा मिळवायचा प्रयत्न करू नये; जे तिरस्कारास्पद, निरुपयोगी किंवा अपमानकारक आहे ते टाळावे.
एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम्। द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः
राजाची सेवा करणाऱ्याने या चार प्रकारच्या वर्तनाची मर्यादा पाळली नाही, तर दोन मार्गांनी त्याचा पाया नष्ट होतो.
एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः । तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन
जर नीच लोकांनी ही वर्तनमर्यादा ओलांडली, तर त्यांच्याशी संबंध ठेवावा, पण कधीच विरोध करू नये.
बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः । साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन
राजाचे नातेवाईक आणि बलवान लोक यांच्याशी संबंध ठेवणे योग्य, पण कधीच त्यांच्याशी वैर करू नये.
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः । प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम्
ज्याची ताकद कमी आहे आणि जो या दोन वर्तनमर्यादांना विरोध करतो, त्याचा आधी पाया नष्ट होतो, आणि नंतर भीती निर्माण होते.