धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् । तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः
नेहमी धाडसाने दाराकडे लक्ष ठेवावे, पण राजांवर कधीच विश्वास ठेवू नये; आणि जिथे दुसऱ्याला इच्छा नाही तिथेच जागा घ्यावी.
यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः । तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन्
जिथे बसल्यावर बलवान व्यक्तीच्या इच्छेला अडथळा येत नाही, तिथलीच जागा राजदरबारात राहणाऱ्या माणसाने निवडावी.
यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् । न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत्
ज्या जागी किंवा जिथे वाईट वागणारा आहे असे वाटते, तिथे राजाच्या निवासात राहणाऱ्याने कधीही बसू नये.
स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ। न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन
स्वतःच्या जागी हवे तसे बसावे किंवा राजाच्या उपस्थितीत उभे राहावे; पण दुसऱ्याच्या जागेची कधीही इच्छा करू नये.
परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः । परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः
दुसऱ्याच्या जागेत बसल्यास, त्या व्यक्तीचे सेवक त्याला सभेतून काढू शकतात आणि शत्रू त्याची हसत खिल्ली उडवतात.
नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् । अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते
समोरची जागा नेहमी वर्ज्य मानली जाते; कारण सेवकाने राजाकडे काही कामासाठी गेल्यावर हीच पद्धत आहे.
दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः। तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः। राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते
पंडित माणूस, राजन, नेहमी नम्रपणे राजाच्या उजव्या किंवा डाव्या बाजूला उभा राहावा; समोर किंवा मागे कधीच जाऊ नये. मागे उभे राहणे हे फक्त शस्त्रधारी रक्षकांसाठीच योग्य आहे.
मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः । संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत्
लोकांमध्ये ओळख व्हावी म्हणून, आईच्या कुळाने, स्वतःच्या कुळाने, नावाने किंवा स्वभावाने नेहमी माणसाला हाक मारावी.
पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत्। नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान्
राजाकडून सन्मान मिळाला तरी जो माणूस परत सन्मान देत नाही, त्याला कधीच राजाने जवळ करू नये; जसा शिक्षक आळशी विद्यार्थ्यांना कधीच पसंत करत नाही.
नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा। आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत्
राजाच्या निवासस्थानी राहणारा माणूस, आपण मान्य झालो आहोत म्हणून, राजाचा जू, पलंग, आसन किंवा रथ यावर कधीच चढू नये.
यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् । उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान्
जो माणूस आपल्या घरापासून दूर राहूनही आपली कर्तव्ये आठवतो, नेहमी उठण्यास तयार असतो, आळशी नसतो आणि सर्वांच्या भल्यासाठी झटतो, तोच राजाच्या निवासात राहण्यास योग्य असतो.
परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् । दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत्
भूक आणि तहान याबद्दल तक्रार न करता, दुःखातही समाधान शोधावे आणि अशा रीतीने राजाच्या निवासात राहावे.
करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति
'मी हे करतो' असे ठामपणे सांगणारा माणूसच राजांच्या दरबारात यशस्वी होतो.
उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा । आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति
उष्ण असो वा थंड, रात्र असो वा दिवस, जो आज्ञा मिळाल्यावर क्षणभरही विचार करत नाही, तोच राजांच्या दरबारात यश मिळवतो.
नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः । मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः । ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति
शहाणा मंत्री कधीच मिळालेले नसेल म्हणून दुःखी होत नाही, मिळाले म्हणून आनंदी होत नाही, किंवा अपमान झाला म्हणून खचत नाही; तो मृदू, ठाम आणि सत्य बोलणारा असावा, असा माणूसच राजांच्या दरबारात यश मिळवतो.
नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः। समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत्
राजाच्या निवासात राहणारा माणूस, लाभ मिळाला म्हणून गर्व करू नये, अपमान झाला म्हणून दुःखी होऊ नये; तो नेहमी काटेकोरपणे समतोल राहावा, जणू काही तोलाच्या काट्यासारखा.
अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा। दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत्
जो माणूस थोड्यात समाधान मानतो, धीर धरतो, नेहमी सावलीसारखा मागे राहतो, कुशल, चपळ आणि स्थिर आहे, तोच राजाच्या निवासात राहण्यास योग्य आहे.
इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च। वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत्
जो इतिहास आणि पुराणे जाणतो, उत्तम गोष्टी सांगण्यात पटाईत आहे, उदार आहे आणि नेहमी सत्य बोलतो, तोच राजाच्या निवासात राहण्यास योग्य आहे.
न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् । यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम्
राजाने खासगीपणे सांगितलेली गोष्ट इतर लोकांना कधीच सांगू नये; आणि राजे ज्या माणसावर जळतात, त्याचा उल्लेखही करु नये.
नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत्। प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा
जो त्यांच्या कामात सहभागी नाही, त्याने त्यांच्या संपत्तीला हात लावू नये; जर त्याने घेतले, तर त्याला कैद किंवा मृत्युदंड मिळू शकतो.
हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः । अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति
आपल्यासाठी आणि दुसऱ्यासाठी दोघांसाठीही भेट आली, तरी 'माझी गरज असूनही तो दुसऱ्याला मदत करतो' असे मनात आणून धीराचा माणूस कधीच गोंधळत नाही.
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि । पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम्
जे लोक चांगले आणि योग्य काम सोडून वाईट आणि अयोग्य काम करतात, त्यांचे असेच वर्तन असते.
नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन । रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत्
शहाण्या माणसाने कधीच त्यांच्या स्त्रियांशी मैत्री करू नये; आणि राजाच्या निवासात राहणाऱ्याने त्यांचे रक्षण करण्याचे कामही करू नये.
यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् । बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः
जेव्हा राजाचा नोकर स्त्रियांबरोबर मिसळताना दिसतो, तेव्हा राजाच्या मनात त्याच्याबद्दल शंका येते किंवा त्याच्याविषयीचा विश्वास कमी होतो.
शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः। जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः
राजाने एखाद्या सेवकावर स्त्रियांच्या बाबतीत शंका घेतली, तर तो सेवक स्वाभाविक असो किंवा जबरदस्तीने वागतो असो, त्याला आपले प्राण सुरक्षित आहेत असे कोण मानू शकेल?
हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित्। नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ।। 47
आनंदाचे प्रसंग आले तरी फारच हर्ष न दाखवता, त्या गोष्टींचा योग्य मान राखावा.
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् । तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः
आनंदामुळे मूर्ख माणूस कधी कधी बेफिकीरपणे वागतो; म्हणून राजाने त्याच्या अंतःपुरातील वर्तनावर लक्ष ठेवावे.
अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः । वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम्
अंतःपुरात जर तो योग्य वागत नसेल, तर तिथल्या स्त्रिया आणि नपुंसक सर्वजण त्याची नक्कीच निंदा करतील.
तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च। नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः
म्हणून मन शांत ठेवून आणि आनंदावर ताबा ठेवून, राजाच्या अंतःपुरातील गोष्टी कधीच बाहेर बोलू नयेत.
यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम्। एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत्
जसा मोठा गुपित उघड झाले की सुख नष्ट होते, तसंच अंतःपुरातील गोष्टी बाहेर गेल्या तर त्रास होतो.