पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु। सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने
आपला हा पुरोहित, सूत आणि गवळ्यांसह, द्रुपदाच्या घरी अग्निहोत्रांचे रक्षण करावा.
इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् । यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः
इंद्रसेन आणि इतरांनी रथ घेऊन लवकर द्वारकेला जावे—हीच माझी इच्छा आहे.
इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका । पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह
या सर्व द्रौपदीच्या दासी स्त्रिया, सूत आणि गवळ्यांसह, पाञ्चाल देशात जाव्यात.
सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः । अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान्ब्राह्मणानपि। गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति
सर्वांनी असे सांगावे की पांडव ओळखू येत नाहीत; मध्यरात्री, मोठ्या आत्म्यांनी, अगदी भिक्षा घेणाऱ्या ब्राह्मणांनीसुद्धा, आपल्याला सोडून द्वैतवनात गेले आहेत.
एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक्पृथक्। धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमब्रवीत्
अशा प्रकारे एकमेकांना निरोप देऊन आणि आपापली कामे सांगून, त्यांनी धौम्याला निरोप घेतला, आणि त्याने त्यांना पवित्र उपदेश केला.
तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् । धौम्यः पुरोहितो राजन्पाण्डवान्पुरुषर्षभान्
धर्मज्ञ आणि सर्व धर्मांचा जाणकार धौम्य पुरोहित, हे राजन, पांडवांना—श्रेष्ठ पुरुषांना—उपदेश करू लागला.
विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप। विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः
हे राजन, जगात घडलेले सर्व काही सर्वांना माहीत आहे; आणि जेव्हा ते माहीत होते, तेव्हा आपुलकीने असलेल्या मित्रांनी ते सांगावे.
अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत। हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः। यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रोष्य न रिष्यति
म्हणून मी आता सांगतो, नीट ऐका. राजपुत्रांनो, मी तुम्हाला सांगतो की राजवाड्यात कसे राहावे, जेणेकरून तिथे राहूनही तुम्हाला काहीही हानी होणार नाही.
दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि । अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम्
दुर्वासांसारखा, कुरुवंशात जन्मलेला, सन्मान मिळवण्यास पात्र असूनही ओळख न मिळता, एक वर्ष गुप्तपणे राहावा.
दिष्टद्वारो लभेद्द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत्। न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन
राजाला भेटायला नेमलेल्या दारानेच जावे, राजांवर कधीच पूर्ण विश्वास ठेवू नये, आणि राजा विचारत नाही तोवर त्याला कधीच उपदेश करू नये.
तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत्
त्याने शांतपणे सेवा करावी आणि योग्य वेळी त्याला योग्य आदर दाखवावा.
असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः। तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा
राजे खोटे बोलणाऱ्यांवर रागावतात आणि खोटे सांगणाऱ्या सल्लागाराकडे ते दुर्लक्ष करतात.
विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि। एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित्
राजाच्या इच्छेची कल्पना आल्यावर अगदी लहानसुद्धा कामे करावीत; असे वागत राहिल्यास राजाच्या उपस्थितीत त्याला कधीच काही अपाय होत नाही.
पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान । भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः
हा पांडव जगात जणू अग्नीप्रमाणे आहे, सर्व शस्त्रांनी युक्त आणि महान; तो सर्वांचा स्वामी व रक्षण करणारा, माणूस रूपातील राजा आहे.
सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत् । राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत
पूर्ण संयमाने वागत, कोणताही दोष लागू न देता, तो राजाची सेवा करतो; त्याचे वर्तन ऐक.
क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् । नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन
शहाण्या माणसाने क्षत्रिय, सर्प किंवा वेदपाठी ब्राह्मण यांना, ते दुर्बल असले तरी, कधीही तुच्छ मानू नये.
एतत्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम्। राजा तस्माद्बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः
ही तिघे जर अपमानित झाले तर माणसाचा नाश करू शकतात; म्हणून शहाण्यांनी राजाचा नेहमी जाणीवपूर्वक सन्मान करावा.
नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसंमतः। व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः
राजाने मान्यता दिलेल्या माणसाने ठरवलेल्या मर्यादा कधीही ओलांडू नयेत; समाजात पंडित लोक या मर्यादाच योग्य वर्तन मानतात.
न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम। समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः
शत्रूंचा संहार करणारा, राजे मर्यादा ओलांडणाऱ्या पुत्र, नातू किंवा भावाला सन्मान देत नाहीत.
गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः। जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन्
राजाच्या आज्ञेने मोठी संपत्ती मिळाली तरी, माणसाने मर्यादेचा नेहमी विचार करावा, जणू जन्मतः आंधळ्या माणसासारखा.
धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् । तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः
नेहमी धाडसाने दाराकडे लक्ष ठेवावे, पण राजांवर कधीच विश्वास ठेवू नये; आणि जिथे दुसऱ्याला इच्छा नाही तिथेच जागा घ्यावी.
यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः । तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन्
जिथे बसल्यावर बलवान व्यक्तीच्या इच्छेला अडथळा येत नाही, तिथलीच जागा राजदरबारात राहणाऱ्या माणसाने निवडावी.
यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् । न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत्
ज्या जागी किंवा जिथे वाईट वागणारा आहे असे वाटते, तिथे राजाच्या निवासात राहणाऱ्याने कधीही बसू नये.
स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ। न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन
स्वतःच्या जागी हवे तसे बसावे किंवा राजाच्या उपस्थितीत उभे राहावे; पण दुसऱ्याच्या जागेची कधीही इच्छा करू नये.
परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः । परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः
दुसऱ्याच्या जागेत बसल्यास, त्या व्यक्तीचे सेवक त्याला सभेतून काढू शकतात आणि शत्रू त्याची हसत खिल्ली उडवतात.
नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् । अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते
समोरची जागा नेहमी वर्ज्य मानली जाते; कारण सेवकाने राजाकडे काही कामासाठी गेल्यावर हीच पद्धत आहे.
दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः। तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः। राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते
पंडित माणूस, राजन, नेहमी नम्रपणे राजाच्या उजव्या किंवा डाव्या बाजूला उभा राहावा; समोर किंवा मागे कधीच जाऊ नये. मागे उभे राहणे हे फक्त शस्त्रधारी रक्षकांसाठीच योग्य आहे.
मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः । संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत्
लोकांमध्ये ओळख व्हावी म्हणून, आईच्या कुळाने, स्वतःच्या कुळाने, नावाने किंवा स्वभावाने नेहमी माणसाला हाक मारावी.
पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत्। नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान्
राजाकडून सन्मान मिळाला तरी जो माणूस परत सन्मान देत नाही, त्याला कधीच राजाने जवळ करू नये; जसा शिक्षक आळशी विद्यार्थ्यांना कधीच पसंत करत नाही.
नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा। आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत्
राजाच्या निवासस्थानी राहणारा माणूस, आपण मान्य झालो आहोत म्हणून, राजाचा जू, पलंग, आसन किंवा रथ यावर कधीच चढू नये.