मेरुः प्रच्छादित इव वसन्वज्रोण मुष्टिना। आख्याता षण्डकोस्मीति प्रतिज्ञातं हि पातकं
जसं मेघांनी झाकलेला मेरू पर्वत दिसत नाही, तसंच मी इथे शंढ म्हणून ओळखला जाईन; हे माझं दुर्दैव असलं तरी मी ही प्रतिज्ञा केली आहे.
इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरस्तथार्जुनो धर्मामृतां वरिष्ठः। वाक्यं तथासौ .... भूयो नृपोऽपरं भ्रातर...बभाषे
असं म्हणून पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आणि धर्मामृतात सर्वोत्तम असलेला अर्जुन पुन्हा राजाला बोलला, आणि मग दुसऱ्या भावानंही आपली वाणी व्यक्त केली.
किंकर्मा किंसमाचारो नकुलोयं भविष्यति। सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुखोचितः
हा नकुल काय काम करणार आणि कसं वागणार? तो नाजूक, शूर, देखणा आणि ऐषआरामाला सवयीचा आहे.
अदुःखार्हश्च बालश्च लालितश्चापि नित्यशः । सोयमार्तश्च शान्तश्च किं नु रोचयतात्त्विह
तो कधीच दुःख सहन करण्यासारखा नाही, लहान आहे आणि नेहमी लाडका राहिला; पण आता तो दुःखी असूनही शांत आहे—इथे तो काय करायचं ठरवलंय?
किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तस्य तात चरिष्यसि। कर्म तत्त्वं समाचक्ष्व राज्ये तस्य महीपतेः
नकुला, तू इथे काय करणार आणि कोणतं काम करशील? राजाच्या सेवेत तू कोणतं काम स्वीकारशील, ते सांग.
अश्वाध्यक्षो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः। दामग्रन्थीति नाम्नाऽहं कर्मैतत्सुप्रियं मम
माझा निश्चय आहे की मी विराटाचा घोड्यांचा प्रमुख होईन; मला ग्रंथी असं नाव दिलं जाईल आणि हे काम मला खूप आवडतं.
दामग्नन्थी परिज्ञातः कुशलो दामकर्मणि । न मां परिभविष्यन्ति जना जात्विह कर्हिचित्
ग्रंथी म्हणून ओळखला जाईन, घोड्यांच्या देखभालीत मी कुशल आहे; इथे कोणतीही व्यक्ती मला कधीच कमी लेखणार नाही.
कुशलोत्स्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सने। प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः कुरुराजा यथा तव
मला घोड्यांना शिकवण्यात आणि त्यांच्यावर उपचार करण्यात कौशल्य आहे, आणि घोडे मला नेहमीच प्रिय आहेत, कुरुराजा, जसं तुला आहेत तसं.
न मां परिभविष्यन्ति किशोरा वडवास्तथा । न दुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठे धुरि च मद्गताः
इथे कोणतेही कोवळे किंवा मादी घोडे मला अव्हेरणार नाहीत, आणि माझ्या देखरेखीखाली असलेले वाईट घोडेही कधीच बिघडणार नाहीत.
द्रक्ष्यन्ति ये च मां केचिद्विराटनगरे जनाः । तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा
विराटाच्या नगरीत जर कोणी मला पाहिलं, तर मी त्यांना तसंच सांगीन आणि माझ्या प्रतिज्ञेनुसारच वागेन.
पाण्डवेन ह्यहं तात अश्वेष्वधिकृतः पुरा। इति तस्य पुरे छन्नश्चरिष्यामि महीपते । इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा
पूर्वी मी पांडवांकडून घोड्यांची जबाबदारी घेतली होती; म्हणून मी त्या नगरीत वेष बदलून राहीन, हे माझं वचन आहे आणि मी तसंच वागेन.
नकुलेनैवमुक्तस्तु धर्मराजोऽब्रवीद्वचः। बृहस्पतिसमो बुद्ध्या नयेनोशनसा समः
नकुलानं असं सांगितल्यावर धर्मराजानं उत्तर दिलं; तो बुध्दीने बृहस्पतीसारखा आणि नीतीने उशनासारखा होता.
मन्त्रैर्नानाविधैर्नीतः पथ्येषु परिनिष्ठितः । सुप्रणीतः सुमार्गस्थो राजतन्त्रमवाप यः
जो वेगवेगळ्या मंत्रांनी योग्य मार्गाने, नीट मार्गदर्शन मिळवून, योग्य वर्तनात स्थिर झाला, त्याने राजकारणाची कला आत्मसात केली.
न चास्य स्खलितं किंचिद्ददृशुस्तद्विदो जनाः। सुनीतिज्ञश्च शूरश्च सर्वमन्त्रविशारदः
त्याच्यात कुठलाही दोष जाणकार लोकांना दिसला नाही; तो चांगल्या नीतीचा जाणकार, धाडसी आणि सर्व प्रकारच्या सल्ल्यात कुशल होता.
अधिको मातुरस्माकं कुन्त्याः प्रियतमः सदा। सहदेव कथं कर्म तस्य राज्ञः करिष्यसि। किं वा त्वं तात कुर्वाणः प्रच्छन्नो विचरिष्यसि
तो नेहमीच आपल्या आई कुंतीला आम्हा सर्वांपेक्षा अधिक प्रिय होता; सहदेवा, तू त्या राजासाठी कसे काम करशील? की बाळा, तू काहीतरी दुसरे काम करत लपून वावरशील का?
गोसङ्ख्याता भविष्यामि विराटस्येति रोचये। प्रतिभोक्ता च दोग्धा च सङ्ख्यानकुशलो गवाम्। तन्त्रीपालेति मे नाम स्वयं प्रोक्तं भविष्यति
मला विराटाच्या गायी मोजणारा म्हणून ओळखले जावे असे वाटते; मी गायींना चाराही घालीन, दूधही काढीन, आणि गायी मोजण्यात तरतूद आहे. माझे नाव तंत्रिपाळ असेल.
अयोगा बहुलाः पुष्टाः क्षीरवत्यो बहुप्रजाः । निष्पन्नसत्त्वाः सुभृता ह्यपेतज्वरकिल्विषाः
इथल्या गायी भरपूर आहेत, मजबूत आहेत, दूधही भरपूर देतात, त्यांना पुष्कळ पिल्ले आहेत; त्या उत्तम प्रकृतीच्या, नीट सांभाळलेल्या, आजारपण व त्रासापासून मुक्त आहेत.
दृष्टचोरभया नित्यं व्याधिव्याघ्रविवर्जिताः । गावः सुसहिता राजन्निरुद्विग्ना निरामयः
राजा, या गायी नेहमी चोर किंवा भीतीपासून सुरक्षित असतात, त्यांना आजार किंवा वाघाचा त्रास होत नाही, त्या नीट सांभाळलेल्या, समाधानी आणि निरोगी आहेत.
भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटनगरे तदा। निपुणत्वं चरिष्यामि प्रीतिरत्र परा हि मे
त्या वेळी मी विराटाच्या नगरीत या गायींची राखण करीन; इथे मी माझे कौशल्य दाखवीन, कारण मला या कामात फार प्रेम आहे.
अहं हि भवता गोषु प्रहितः सतत पुरा। तत्र मे कौशलं सर्वमनुबद्धं विशांपते
पूर्वी तुम्ही मला नेहमी गायींच्या कामावर पाठवत होता; त्यामुळे माझे सर्व कौशल्य त्याच्याशीच जोडलेले आहे, राजाधिराज.
लक्षणं चरितं चैव गवां यच्चापि मङ्गलम् । सत्सर्वं मे सुविदितमन्यच्चापि विशांपते
गायींची चिन्हे, वर्तन आणि शुभ गुण मला नीट माहिती आहेत, राजाधिराज, आणि याखेरीजही बरेच काही मी जाणतो.
वृषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान्। येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते
राजा, मला ते बैलही ओळखता येतात, ज्यांच्यावर सन्मानाची चिन्हे असतात आणि ज्यांचे मूत्र वासल्यावर वंध्या गायीसुद्धा गरोदर राहते.
सोऽहमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र परा हि मे। विराटनगरे गूढो रंस्येऽहं तेन कर्मणा
म्हणून मी असेच वागेन, कारण मला या कामात फार प्रेम आहे; विराटाच्या नगरीत लपून राहून मी या कामात आनंद घेईन.
तोषयिष्ये च राजानां मा भूच्चिन्ता तवानघ । न च मां वेत्स्यति परस्तत्ते रोचतु पार्थिव। इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा
मी राजाला आनंदी ठेवीन; तुला काहीही काळजी करायची गरज नाही, पापरहित. मला कोणीही ओळखणार नाही; हे तुला आवडावे, राजन. मी असेच वागेन, हे मी तुला वचन देतो.
केनात्र कर्मणा कृष्णा द्रौपदी विचरिष्यति। न हि किंचिद्विजानाति कर्म कर्तुं यथा स्त्रियः
इथे कृष्णा द्रौपदी कोणते काम करणार? कारण तिला बायका करतात अशी कोणतीही कामे माहीत नाहीत.
माल्यागन्धानलङ्कारान्वस्त्राणि विविधानि च। एतान्येवाभिजानाति यथाजाता च भामिनी
तिला फक्त हार, सुवासिक द्रव्ये, दागिने आणि वेगवेगळी वस्त्रे याच गोष्टी माहित आहेत, आणि तेही तिच्या सौंदर्याला शोभणारेच.
पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति। इयं तु नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योपि गरीयसी
ही पतिव्रता, फार भाग्यवती पत्नी कशी वावरू शकेल? ती आपली प्रिय पत्नी आहे, आपल्यासाठी प्राणाहूनही अधिक मूल्यवान.
मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्ठा स्वसेव च । सुकुमारी सुशीला च राजपुत्री यशस्विनी । कथं वत्स्यति कल्याणी विराटनगरे सती
तिला आईसारखी जपायला हवे, मोठ्या बहिणीसारखी सन्मान द्यायला हवा; ती नाजूक, सुस्वभावी, राजकन्या आणि कीर्तीवान आहे. ही कल्याणी विराटाच्या नगरीत कशी राहील?
अहं वत्स्यामि राजेन्द्र निर्वृतो भव पार्थिव। यथा ते मत्कृते शोको न भवेन्नृपते शृणु। यथा तु मां न जानन्ति यत्करिष्याम्यहं प्रभो
मी तिथे राहीन, राजेंद्र; तू निश्चिंत रहा, राजन. माझ्याबद्दल तुला दुःख होऊ नये म्हणून मी काय करणार ते ऐक. मी असे वागेन की कोणीही मला ओळखणार नाही.
छन्ना वत्स्याम्यहं यन्मां न विजानन्ति केचन। वृत्तं तच्च समाख्यास्ये शर्म तेस्तु विशांपते
मी लपून राहीन, जेणेकरून कोणीही मला ओळखणार नाही; मी काय करणार ते तुला सांगतो, म्हणजे तुला मनःशांती मिळेल, राजाधिराज.