मात्स्यो विराटो बलवानभिरक्तोथ पाण्डवान्। धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धः सत्स्वपि संमतः ।। 13
मत्स्यराज विराट बलवान आहे आणि पांडवांवर प्रेम करणारा आहे; तो धर्मशील, दानशूर, वृद्ध आणि सज्जनांमध्येही मान्यताप्राप्त आहे.
गुणवाँल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर्जितेन्द्रियः । तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिकेऽनघ ।। 14
तो गुणी, लोकांमध्ये प्रसिद्ध, दृढ भक्तीचा आणि इंद्रियांवर ताबा असलेला आहे; म्हणून, पापरहित, मला मत्स्यराजाजवळ राहणं आवडेल.
विराटनगरे तात मासान्द्वादशसंमितान्। कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि वसामो यदि रोचते ।। 15
तात्या, विराटाच्या नगरीत बारा महिने त्याची कामं करत आपण राहूया, तुला जर ते पसंत असेल.
यानियानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम्। कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दन ।। 16
आपण त्याची जी कामं करू शकतो, ती प्रत्येकाने सांगावी, कुरुनंदना, कोण काय करू शकेल.
नरदेव कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि । मनुजेन्द्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा ।। 17
राजा, तू त्याच्या राज्यात कोणतं काम करशील? मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, विराटाच्या राज्यात कोणत्या कामात तुला आनंद मिळेल?
अक्लिष्टवेषधारी च धार्मिको ह्यनसूयकः । न तवाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम् ।। 18
तू नेहमी स्वच्छ वस्त्र घालतोस, धर्मनिष्ठ आहेस आणि कोणावरही मत्सर करत नाहीस; म्हणून, क्रूर किंवा कपटी काम तुझ्यासाठी योग्य नाही.
सत्यवागसि याज्ञीको लोभक्रोधविवर्जितः । मृदुर्वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः ।। 19
तू सत्य बोलतोस, यज्ञ करतोस, लोभ आणि रागापासून दूर आहेस, सौम्य, दानशूर, लाजाळू, धर्मशील आणि सत्यनिष्ठ आहेस.
स राजंस्तपसा क्लिष्टः कथं तस्य करिष्यसि। न दुःखमुचितं किंचिद्राजन्पापमतेर्यथा। स इमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि ।। 20
राजा, तू तपामुळे क्लांत झाला आहेस—कसा त्याचं काम करशील? दुःखदायक किंवा पापाचं कोणतंही काम तुझ्यासाठी योग्य नाही; या कठीण परिस्थितीतून तू कसा बाहेर पडशील?
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । शृणु त्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दन ।। 21
अर्जुनाने असं विचारल्यावर, युधिष्ठिर म्हणाला—'कुरुनंदना, मी कोणतं काम करणार आहे ते ऐक.'
विराटं समनुप्राप्य राजानं मात्स्यनन्दनम् । सभास्तारो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः ।। 22
विराट, मत्स्यराजाकडे गेल्यावर, मी त्याच्या सभेचा देखरेख करणारा होईन—हीच माझी इच्छा आहे.
कङ्को नाम ब्रुवाणोऽहं मताक्षः साधुदेविता। वैडूर्यान्काञ्चनान्दानान्स्फाटिकान्राजतानपि ।। 23
मी स्वतःला कंक नावाचा, कुशल जुगारी म्हणून ओळखवीन आणि सुंदर वैडूर्य, सोने, स्फटिक आणि चांदीच्या पास्यांची भेट देईन.
कृष्णाक्षाँल्लोहिताक्षांश्च निवप्स्यामि मनोरमान्। अरिष्टान्राजगोलिङ्गान्दर्शनीयान्सुवर्चसः ।। 24
मी काळ्या डोळ्यांचे, लाल डोळ्यांचे, शुभ, राजेशाही आणि देखणे असे सुंदर पासे तयार करीन.
लोहिताश्चाश्मगर्भाश्च सन्ति तात धनानि मे। दर्शनीयाः सभानन्दाः कुशलैः साधुनिष्ठिताः ।। 25
माझ्याकडे लाल रंगाचे आणि रत्नजडित असे मौल्यवान दगड आहेत, जे पाहायला मनमोहक आहेत, सभेला आनंद देणारे आणि कुशलतेने बनवलेले आहेत.
अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्वा संप्रहृष्यन्ति मानवाः ।। 26
हे दगड हाताने फक्त स्पर्श केले तरी माणसांना आनंद मिळतो.
तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले। देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति ।। 27
हे सर्व समतल, रम्य आणि वाळू असलेल्या जागी विखुरून, मी माझ्या इच्छेनुसार खेळेन; हेच माझे विरंगुळ्याचे ठिकाण असेल.
कङ्को नाम्ना परिव्राट् च विराटस्य सभासदः। ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले । ब्राह्मे वेदे मयाऽधीते वेदाङ्गेषु च सर्वशः ।। 28
कंक नावाचा एक संन्यासी म्हणून, मी विराटाच्या दरबारातील सभासद राहीन; मला ज्योतिष, शकुन, पासे आणि वेद व त्यांचे सर्व अंग यांचा अभ्यास आहे.
धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः। पृष्टोऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियतमं वचः ।। 29
धर्म, काम, अर्थ, मोक्ष आणि नीतीशास्त्र यांचा अभ्यास केलेला असल्याने, राजा विचारेल तेव्हा मी त्याला अतिशय प्रिय वाटतील अशीच वचने बोलेन.
आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा। इति वक्ष्यामि राजानं यदि मामनुयोक्ष्यते ।। 30
राजा विचारल्यास, 'मी पूर्वी युधिष्ठिराचा प्राणसखा होतो,' असे मी सांगीन.
विराटनगरे छन्न एवं युक्तः सदा वसे। इत्येवं मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ।। 31
अशा प्रकारे विराटनगरीत लपून राहून, मी नेहमीच या वचनाप्रमाणे वागेन; हीच माझी प्रतिज्ञा आहे आणि तसेच मी वागणार आहे.
एवं निर्दिश्य चात्मानं निश्वसन्नुष्णमार्तिजम् । विमुञ्चन्नश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनमुवाच ह
अशी स्वतःची ओळख सांगून, दुःखाने उसासा टाकत आणि डोळ्यातून अश्रू सोडत त्याने भीमसेनाला म्हटले.
भीमसेन कथं कर्म मात्स्यराष्ट्रे करिष्यसि। हत्वा क्रोधवशांस्तत्र पर्वते गन्धमादने
भीमसेना, तू गंधमादन पर्वतावर रागाने शत्रूंचा संहार केला, मग मत्स्यराज्यात कोणते काम करशील?
यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चापि पौरुषात्। प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि
तू आपल्या सामर्थ्याने रागाने लाल डोळ्यांच्या यक्षांचा आणि राक्षसांचा नाश केला, आणि पाञ्चाल राजकन्येला पुष्कळ कमळे दिली.
बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम् । जघ्निवानसि कौन्तेय ब्राह्मणार्थमरिन्दम। क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता
कुंतीपुत्रा, तू भयंकर आणि नरभक्षक बकासुर राक्षसराजाचा ब्राह्मणासाठी वध केला; आणि तुझ्यामुळे एकचक्रा नगरी सुरक्षित व निश्चिंत झाली.
हिडिम्बं च महावीर्यं किर्मीरं चैव राक्षसम्। त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम्
तू महाबली हिडिंबा आणि किमिरा या राक्षसांचा वध करून, आपल्या बलाने जंगल काटेरी संकटांपासून मुक्त केलेस.
आपदं चापि संप्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी । जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः
सुंदर हास्य असलेल्या द्रौपदीवर संकट आले तेव्हा, तू जटासुराचा वध केला आणि आम्हा सर्वांना वाचवलेस.
मत्स्यराजांन्तिके तात वीर्यपूर्णोऽत्यमर्षणः। वृकोदर विराटस्य बलीयान्दुर्बलीयसः। समीपे नगरे तस्य वत्स्यसे केन कर्मणा
मुला, मत्स्यराजाच्या दरबारात, जो सामर्थ्यवान आणि अपमान सहन न करणारा आहे, वृषकेतु, तू त्याच्या नगरीत बलवान आणि दुर्बल लोकांसोबत कोणते काम करशील?
पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं बल्लवो नाम नामतः । इति पाठः सूदोऽहं वललो नाम्ना सूपकारो नराधिप। उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति रोचये
मी स्वतःला वल्लव नावाचा स्वयंपाकी म्हणून सांगीन; स्वयंपाकघरात कुशल असल्याने, मी राजा विराटाची सेवा करीन—हीच माझी इच्छा आहे.
रसान्नानाविधांश्चापि स्वादूंश्च मधुरांस्तथा । सूपांश्चापि करिष्यामि कुशलोस्मि महानसे
मी विविध प्रकारचे स्वादिष्ट, गोड आणि चविष्ट पदार्थ तसेच सूप बनवीन, कारण मी स्वयंपाकघरात कुशल आहे.
कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः । तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम्
इतर कुशल स्वयंपाक्यांनी आधी तयार केलेल्या जेवणांनाही मी मागे टाकीन, आणि माझ्या चविष्ट पदार्थांनी सर्वांची मने जिंकून घेईन.
पूर्वमप्राशितांस्तेन कर्ता रसगुणान्वितान् । स्वादु व्यञ्जनमास्वाद्य मात्स्यः प्रीतो भविष्यति
जो पदार्थ त्याने कधीच चाखले नाहीत, असे स्वादिष्ट आणि रुचकर जेवण मी बनवेन; ते चाखून मत्स्यराजा नक्कीच खूश होईल.