द्वादशेमानि वर्षाणि राज्याद्विप्रोषिता वयम्। त्रयोदशोऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रात्परमदुर्वसः। स साधु कौन्तेय इतो वासमर्जुन रोचय ।। 3
आपण हे बारा वर्षे राज्यापासून दूर काढली; आता हे तेरावे, फारच कठीण आणि दुःखद वर्ष आले आहे. म्हणून अर्जुना, आपण कुठे राहावे ते ठरव.
त्रयोदशमिदं प्राप्तं क्वनु वत्स्यामहेऽर्जुन। अबुद्धा धार्तराष्ट्रैश्च समग्राः सह कृष्णया ।। 4
हे तेरावे वर्ष आले आहे, अर्जुना; आपण सर्वजण कृष्णेसह, धृतराष्ट्रपुत्रांना न कळता, कुठे राहू?
तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप। अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ ।। 5
राजन, धर्माने आम्हाला दिलेल्या वरामुळे, आम्ही लोकांमध्ये कुणालाही न कळता वावरू शकतो, हे भरतवंशातील श्रेष्ठा.
यानि राष्ट्राणि वासाय कीर्तयिष्यामि कानिचित् । रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित्तु रोचय ।। 6
मी काही सुंदर आणि सुरक्षित देशांची नावे सांगतो, त्यातले तुला जे आवडेल ते निवड.
रम्या जनपदाः सन्ति बहवस्त्वभितः कुरून् । पाञ्चालाश्चैव मत्स्याश्च साल्ववैदेहबाह्लिकाः । दशार्णाः शूरसेनाश्च कलिङ्गा मागधा अपि ।। 7
कुरूंच्या आजूबाजूला अनेक रम्य देश आहेत—पांचाळ, मत्स्य, साल्व, वैदेह, बाह्लिक, दशार्ण, शूरसेन, कलिंग आणि मगध हेही आहेत.
विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुसूदन । रमणीयं जनाकीर्णं सुभिक्षं स्फीतमेव च ।। 8
शत्रूंचा संहार करणारा, विराटाचे नगरही प्रसिद्ध आहे—ते सुंदर, लोकांनी गजबजलेले, अन्नाने समृद्ध आणि भरभराटीचे आहे.
नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुबहूनि च । यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम् ।। 9
इतरही अनेक विविध आणि समृद्ध देश ऐकायला येतात; राजन, तुला जिथे आवडेल तिथे आपण जाऊया.
कतमस्मिञ्जनपदे महाराज निवत्स्यसि । मा विषादे मनः कार्यं राज्यभ्रंश इति क्वचित् ।। 10
महामना राजा, तू कोणत्या प्रदेशात राहशील? राज्य गमावल्यामुळे कुठेही मनात खंत धरू नकोस.
एवमेतन्महाबाहो यथा स भगवान्प्रभुः। अब्रवीत्सर्वभूतेशस्तथैतन्न तदन्यथा ।। 11
महाबाहो, जसा सर्वभूतांचा स्वामी भगवंत म्हणाला, तसंच होईल; हे वेगळं कधीच होणार नाही.
अवश्यं त्वेव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम्। संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर्द्रव्यमकुतोऽभयम् ।। 12
आपण राहण्यासाठी नक्कीच एखादं सुंदर, मंगल आणि सुखदायक ठिकाण निवडायला हवं, आणि सर्वांनी एकत्र चर्चा करून, जिथे आपली संपत्ती सुरक्षित राहील असं ठिकाण ठरवूया.
मात्स्यो विराटो बलवानभिरक्तोथ पाण्डवान्। धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धः सत्स्वपि संमतः ।। 13
मत्स्यराज विराट बलवान आहे आणि पांडवांवर प्रेम करणारा आहे; तो धर्मशील, दानशूर, वृद्ध आणि सज्जनांमध्येही मान्यताप्राप्त आहे.
गुणवाँल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर्जितेन्द्रियः । तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिकेऽनघ ।। 14
तो गुणी, लोकांमध्ये प्रसिद्ध, दृढ भक्तीचा आणि इंद्रियांवर ताबा असलेला आहे; म्हणून, पापरहित, मला मत्स्यराजाजवळ राहणं आवडेल.
विराटनगरे तात मासान्द्वादशसंमितान्। कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि वसामो यदि रोचते ।। 15
तात्या, विराटाच्या नगरीत बारा महिने त्याची कामं करत आपण राहूया, तुला जर ते पसंत असेल.
यानियानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम्। कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दन ।। 16
आपण त्याची जी कामं करू शकतो, ती प्रत्येकाने सांगावी, कुरुनंदना, कोण काय करू शकेल.
नरदेव कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि । मनुजेन्द्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा ।। 17
राजा, तू त्याच्या राज्यात कोणतं काम करशील? मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, विराटाच्या राज्यात कोणत्या कामात तुला आनंद मिळेल?
अक्लिष्टवेषधारी च धार्मिको ह्यनसूयकः । न तवाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम् ।। 18
तू नेहमी स्वच्छ वस्त्र घालतोस, धर्मनिष्ठ आहेस आणि कोणावरही मत्सर करत नाहीस; म्हणून, क्रूर किंवा कपटी काम तुझ्यासाठी योग्य नाही.
सत्यवागसि याज्ञीको लोभक्रोधविवर्जितः । मृदुर्वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः ।। 19
तू सत्य बोलतोस, यज्ञ करतोस, लोभ आणि रागापासून दूर आहेस, सौम्य, दानशूर, लाजाळू, धर्मशील आणि सत्यनिष्ठ आहेस.
स राजंस्तपसा क्लिष्टः कथं तस्य करिष्यसि। न दुःखमुचितं किंचिद्राजन्पापमतेर्यथा। स इमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि ।। 20
राजा, तू तपामुळे क्लांत झाला आहेस—कसा त्याचं काम करशील? दुःखदायक किंवा पापाचं कोणतंही काम तुझ्यासाठी योग्य नाही; या कठीण परिस्थितीतून तू कसा बाहेर पडशील?
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । शृणु त्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दन ।। 21
अर्जुनाने असं विचारल्यावर, युधिष्ठिर म्हणाला—'कुरुनंदना, मी कोणतं काम करणार आहे ते ऐक.'
विराटं समनुप्राप्य राजानं मात्स्यनन्दनम् । सभास्तारो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः ।। 22
विराट, मत्स्यराजाकडे गेल्यावर, मी त्याच्या सभेचा देखरेख करणारा होईन—हीच माझी इच्छा आहे.
कङ्को नाम ब्रुवाणोऽहं मताक्षः साधुदेविता। वैडूर्यान्काञ्चनान्दानान्स्फाटिकान्राजतानपि ।। 23
मी स्वतःला कंक नावाचा, कुशल जुगारी म्हणून ओळखवीन आणि सुंदर वैडूर्य, सोने, स्फटिक आणि चांदीच्या पास्यांची भेट देईन.
कृष्णाक्षाँल्लोहिताक्षांश्च निवप्स्यामि मनोरमान्। अरिष्टान्राजगोलिङ्गान्दर्शनीयान्सुवर्चसः ।। 24
मी काळ्या डोळ्यांचे, लाल डोळ्यांचे, शुभ, राजेशाही आणि देखणे असे सुंदर पासे तयार करीन.
लोहिताश्चाश्मगर्भाश्च सन्ति तात धनानि मे। दर्शनीयाः सभानन्दाः कुशलैः साधुनिष्ठिताः ।। 25
माझ्याकडे लाल रंगाचे आणि रत्नजडित असे मौल्यवान दगड आहेत, जे पाहायला मनमोहक आहेत, सभेला आनंद देणारे आणि कुशलतेने बनवलेले आहेत.
अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्वा संप्रहृष्यन्ति मानवाः ।। 26
हे दगड हाताने फक्त स्पर्श केले तरी माणसांना आनंद मिळतो.
तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले। देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति ।। 27
हे सर्व समतल, रम्य आणि वाळू असलेल्या जागी विखुरून, मी माझ्या इच्छेनुसार खेळेन; हेच माझे विरंगुळ्याचे ठिकाण असेल.
कङ्को नाम्ना परिव्राट् च विराटस्य सभासदः। ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले । ब्राह्मे वेदे मयाऽधीते वेदाङ्गेषु च सर्वशः ।। 28
कंक नावाचा एक संन्यासी म्हणून, मी विराटाच्या दरबारातील सभासद राहीन; मला ज्योतिष, शकुन, पासे आणि वेद व त्यांचे सर्व अंग यांचा अभ्यास आहे.
धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः। पृष्टोऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियतमं वचः ।। 29
धर्म, काम, अर्थ, मोक्ष आणि नीतीशास्त्र यांचा अभ्यास केलेला असल्याने, राजा विचारेल तेव्हा मी त्याला अतिशय प्रिय वाटतील अशीच वचने बोलेन.
आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा। इति वक्ष्यामि राजानं यदि मामनुयोक्ष्यते ।। 30
राजा विचारल्यास, 'मी पूर्वी युधिष्ठिराचा प्राणसखा होतो,' असे मी सांगीन.
विराटनगरे छन्न एवं युक्तः सदा वसे। इत्येवं मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ।। 31
अशा प्रकारे विराटनगरीत लपून राहून, मी नेहमीच या वचनाप्रमाणे वागेन; हीच माझी प्रतिज्ञा आहे आणि तसेच मी वागणार आहे.
एवं निर्दिश्य चात्मानं निश्वसन्नुष्णमार्तिजम् । विमुञ्चन्नश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनमुवाच ह
अशी स्वतःची ओळख सांगून, दुःखाने उसासा टाकत आणि डोळ्यातून अश्रू सोडत त्याने भीमसेनाला म्हटले.