व्रतं वै मम लोकोऽयं वेत्ति कृत्स्नं विभावसो। यथाऽहं द्विजमुख्येभ्यो दद्यां प्राणानपिध्रुवम्
विभावस, हे व्रत मी घेतलंय हे सगळ्या जगाला माहीत आहे. जसं मी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आपलं प्राणही नक्कीच देईन.
यद्यागच्छति मां शक्रो ब्राह्मणच्छद्मना वृतः। हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरोत्तम भिक्षितुम्
जर शक्र पांडुपुत्रांच्या हितासाठी ब्राह्मणाचा वेष घेऊन, आकाशात वावरणाऱ्या श्रेष्ठांपैकी म्हणून माझ्याकडे भिक्षा मागायला आला,
दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चोत्तमम्। न मे कीर्तिः प्रणश्येत त्रिषु लोकेषु विश्रुता
तर मी, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्याला कुंडले आणि उत्तम कवच देईन. माझी तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेली कीर्ती कधीही नष्ट होणार नाही.
मद्विधस्यायशस्यं हि न युक्तं प्राणरक्षणम्। युक्तं हि यशसा युक्तं मरणं लोकसंमतम्
माझ्यासारख्या माणसाने अपयश टाळण्यासाठी प्राण वाचवणं योग्य नाही. कीर्ती मिळवून, लोकमान्यतेने मरणं हेच योग्य आहे.
सोहमिन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा। यदि मां बलवृत्रघ्नो भिक्षार्थमुपयास्यति
जर बलवान वृत्राचा संहार करणारा माझ्याकडे भिक्षा मागायला आला, तर मी कुंडले आणि कवच इंद्राला देईन.
हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे प्रयाचितुम्। तन्मे कीर्तिकरं लोके तस्याकीर्तिर्भविष्यति
जर तो पांडुपुत्रांच्या हितासाठी माझ्याकडून कुंडले मागतो, तर मला जगात कीर्ती मिळेल आणि त्याच्यावर अपकीर्ती येईल.
वृणोमि कीर्तिं लोके हि जीवितेनापि भानुमन्। कीर्तिमानश्नुते स्वर्गं हीनकीर्तिस्तु नश्यति
भानू, मी जगात कीर्ती मिळवणं, जिवापेक्षाही श्रेष्ठ मानतो. कीर्ती मिळवणारा स्वर्गाला जातो, आणि ज्याच्याकडे कीर्ती नाही तो नष्ट होतो.
कीर्तिर्हि पुरुषं लोके संजीवयति मातृवत्। अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतोपि शरीरिणः
जगात कीर्ती माणसाला आईसारखी पुन्हा जिवंत करते. अपकीर्ती मात्र, शरीर जिवंत असतानाही, माणसाचं जीवन संपवते.
अयंपुराणः श्लोको हि स्वयं गीतो विभावसो। धात्रा लोकेश्वर यथा कीर्तिरायुर्नरस्य ह
ही जुनी ओवी अग्नीने स्वतः गायली आहे, हे लोकांचे स्वामी, की माणसासाठी कीर्ती आणि आयुष्य कसं असतं.
पुरुषस्य परे लोके कीर्तिरेव परायणम्। इह लोके विशुद्धा च कीर्तिरायुर्विवर्धनी
माणसासाठी पुढच्या जगात कीर्तीचं अंतिम आश्रय आहे. आणि या जगात शुद्ध कीर्ती आयुष्य वाढवते.
सोहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम्। दत्त्वा च विधिवद्दानं ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि
माझं हे शरीर दान देऊन मी चिरंतन कीर्ती मिळवीन; आणि योग्य रीतीने ब्राह्मणांना दान दिल्यावर, मी अमर कीर्ती प्राप्त करीन.
हुत्वा शरीरं रसंग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। विजित्य च परानाजौ यशः प्राप्स्यामि केवलम्
शरीर रणभूमीत अर्पण करून, अत्यंत कठीण कृत्य केल्यावर, आणि शत्रूंना युद्धात जिंकून, मला शुद्ध कीर्ती मिळेल.
भीतानामभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम्। वृद्धान्वालान्द्विजातींश्च मोक्षयित्वा महाभयात्
रणात जे घाबरलेले आणि जगण्याची इच्छा असलेले आहेत त्यांना अभय देऊन, तसेच वृद्ध, लहान मुले आणि ब्राह्मणांना मोठ्या संकटातून सोडवून,
प्राप्स्यामि परमं लोके यशः स्वर्ग्यमनुत्तमम्। जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस्तद्विद्वि मे व्रतम्
मी जगात सर्वोच्च आणि स्वर्गास पात्र अशी अनुपम कीर्ती मिळवीन; माझ्या जीवावर बेतलं तरी मी माझी कीर्ती राखली पाहिजे—हेच माझं व्रत आहे.
सो हं दत्त्वा मघवते भिक्षामेतामनुत्तमाम्। ब्राह्मणच्छद्मिने देव लोके गन्ता परां गतिम्
मी ही उत्तम भिक्षा ब्राह्मणाच्या रूपात आलेल्या मघवानाला दिल्यावर, हे देव, मला देवलोकात सर्वोच्च स्थान मिळेल.
माऽहितं कर्ण कार्षीस्त्वमात्मनः सुहृदां तथा। पुत्राणामथ भार्याणामथो मातुरथो पितुः
कर्णा, तू स्वतःच्या, मित्रांच्या, मुलांच्या, पत्नींच्या, आईच्या किंवा वडिलांच्या विरुद्ध काही करू नकोस.
शरीरस्याविरोधेन प्राणिनां प्राणभृद्वर। इष्यते यशसः प्राप्तिः कीर्तिश्च त्रिदिवे स्थिरा
शरीराला इजा न करता, हे प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ, कीर्ती आणि तीनही लोकांत टिकणारा सन्मान मिळवणं योग्य आहे.
यस्त्वं प्राणविरोधेन कीर्तिमिच्छसि शाश्वतीम्। सा ते प्राणान्समादाय गमिष्यति न संशयः
पण जर तू आपल्या प्राणांची पर्वा न करता शाश्वत कीर्ती मिळवू इच्छितोस, तर ती कीर्ती तुझ्या प्राणांसोबतच निघून जाईल—यात शंका नाही.
जीवतां कुरुते कार्यं पिता माता सुतास्तथा। ये चान्ये बान्धवाः केचिल्लोकेऽस्मिन्पुरुषर्षभ
जोपर्यंत माणूस जिवंत असतो, तोपर्यंत तो या जगात वडील, आई, मुले आणि इतर नातेवाईकांची कर्तव्ये पार पाडू शकतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
राजानश्च नरव्याघ्र पौरुषेण निबोध तत्। कीर्तिश्च जीवतः साध्वी पुरुषस्य महाद्युते
राजेही, हे नरसिंहा, आपल्या शौर्याने आणि जिवंत असतानाच खऱ्या अर्थाने कीर्ती मिळवतात, हे जाणून ठेव.
मृतस्य कीर्त्या किं कार्यं भस्मीभूतस्य देहिनः। मृतः कीर्तिं न जानीते जीवन्कीर्ति समश्नुते
मरणानंतर, ज्या शरीराचं राख झालं आहे, त्याला कीर्तीचा काय उपयोग? मरणाऱ्याला कीर्ती कळत नाही; जिवंत असतानाच कीर्तीचा अनुभव येतो.
मृतस्य कीर्तिर्मर्त्यस्य यथा माला गतायुषः। अहं तु त्वां ब्रवीम्येतद्भक्तोसीति हितेप्सया
मरणाऱ्या माणसाची कीर्ती म्हणजे जणू एखाद्या मृताच्या गळ्यातील माळा. मी हे तुला भक्तीने आणि तुझ्या हितासाठी सांगतो.
भक्तिमन्तो हि मे रक्ष्या इत्येतेनापि हेतुना। भक्तोयं परया भक्त्या मामित्येव महाभुज
माझ्यावर भक्ती असणाऱ्यांचं रक्षण करायला हवं, ह्याच कारणासाठी; हा माझा भक्त आहे, आणि तोही अत्यंत भक्तीने माझ्यावर प्रेम करतो, हे महाबाहो.
ममापि भक्तिरुत्पन्ना स त्वं कुरु वचो मम। अस्ति चात्र परं किंचिदध्यात्मं देवनिर्मितम्। अतश्च त्वां ब्रवीम्येतत्क्रियतामविशङ्कया
माझ्याही मनात भक्ती उत्पन्न झाली आहे; म्हणून, माझं म्हणणं ऐक आणि तसंच कर. इथे एक अत्युच्च आत्मिक गोष्ट आहे, जी देवांनी ठरवली आहे. म्हणून मी तुला हे सांगतो—निर्भयपणे कर.
देवगुह्यं त्वया ज्ञातुं न शक्यं पुरुषर्षभ। नस्मान्नाख्यामि ते गुह्यं काले वेत्स्यति तद्भवान्
हे श्रेष्ठ पुरुषा, देवांचे हे गुपित तुला कळू शकत नाही; म्हणूनच मी तुला ते सांगत नाही. योग्य वेळी तुला ते समजेल.
पुनरुक्तं च वक्ष्यामि त्वं राधेय निबोध तत्। माऽस्मै ते कुण्डले दद्या भिक्षिते वज्रापाणिना
पुन्हा एकदा सांगतो, हे राधेया, ऐक—वज्रधारी जो भिक्षा मागतो त्याला तू आपली कुंडले देऊ नकोस.
शोभसे कुण्डलाभ्यां च रुचिराभ्यां महाद्युते। विशाखयोर्मध्यगतः शशीव विमले दिवि
हे महातेजस्वी, त्या सुंदर कुंडलांमुळे तू अगदी आकाशातल्या दोन तेजस्वी विशाखा तारांमध्ये असलेल्या चंद्रासारखा शोभतोस.
कीर्तिश्च जीवतः साध्वी पुरुषस्येति विद्धि तत्। प्रत्याख्येयस्त्वया तात कुण्डलार्थे सुरेश्वरः
हे जाण, माणसाची खरी कीर्ती त्याच्या जिवंतपणीच असते; म्हणून, मुला, कुंडलांसाठी सुरेश्वराला नकार दे.
पाण्डवानां हिते युक्तो भिक्षन्ब्राह्मणवेषधृत्'। शक्त्या बहुविधैर्वाक्यैः कुण्डलेप्सा त्वयाऽनघ। विहन्तुं देवराजस् हेतुयुक्तैः पुनःपुनः
पांडवांच्या हितासाठी तू ब्राह्मणाच्या वेशात भिक्षा मागायला आला होतास; अरे निष्पापा, अनेक प्रकारच्या चतुर शब्दांनी तू त्या कुंडलांची इच्छा दाखवलीस आणि देवेंद्राला वंचित करण्यासाठी पुन्हा पुन्हा कारणे शोधलीस.
उपपत्त्युपपन्नार्थैर्माधुर्यकृतभूषणैः। पुरंदरस्य कर्ण त्वं बुद्धिमेतामपानुद
योग्य आणि मधुर भाषणांनी, सुंदर तर्कांनी, अरे कर्णा, तू पुरंदराची बुद्धी वळवलीस.