तं दृष्ट्वासहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनैः शिरः। कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती
त्याला पाहून, ती पटकन उठली, हळूच पतीचं डोकं खाली ठेवून, हात जोडून, मनात घाबरून, व्याकुळ होऊन बोलू लागली.
दैवतंत्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्। कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किंच चिकीर्षसि
‘मी तुला देवता म्हणून ओळखते; हे रूप मानवाचं नाही. खरं खरं सांग, देवाधिदेव, तू कोण आहेस आणि काय करणार आहेस?’
पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता। अस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
सावित्री, तू पतीव्रता आहेस आणि मोठ्या तपाने युक्त आहेस. तरीही, शुभे, मी तुझ्याशी बोलतो — मला ओळख, मी यम आहे.
अयं ते रसत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः। नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चीकिर्षितं
हा तुझा पती, राजपुत्र, त्याचे आयुष्य संपले आहे. मी त्याला बांधून घेऊन जाणार आहे — हेच माझे ठरवलेले आहे, हे जाण.
श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्। नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो
भगवंत, असं ऐकलं जातं की तुझे दूत माणसांना न्यायला येतात. मग, प्रभो, तू स्वतः इथे का आला आहेस?
इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्षितम्। यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे
ती असे म्हणताच, पितरांचा राजा, तिला आनंद द्यावा म्हणून, आपल्या इच्छेप्रमाणे सगळं नीट सांगू लागला.
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः। नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः
हा पुरुष धर्मशील, देखणा आणि गुणांचा सागर आहे. माझ्या दूतांनी त्याला न्यायला योग्य नाही, म्हणून मी स्वतः आलो आहे.
ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्
मग यमाने सत्यवतानं शरीरातून अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, बांधलेला आणि वश झालेला पुरुष जबरदस्तीने बाहेर काढला.
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्। निरविचेष्टंशरीरं तद्बभूवाप्रियदर्सनम्
मग, प्राण निघून गेल्यावर, श्वास थांबल्यावर आणि तेज हरपल्यावर, सत्यवतानं शरीर निश्चल आणि भयानक दिसू लागलं.
यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः। सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत
यमाने त्याला बांधून दक्षिणेकडे तोंड करून नेले; आणि सावित्री, दुःखाने व्याकुळ, यमामागे गेली.
भर्तुः शरीररां च विधाय हि तपस्विनी। भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा'। नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
तिने आपल्या पतीच्या शरीराची विधीपूर्वक काळजी घेतली आणि मग ती तपस्विनी, मध्यम अंगाची, नियम आणि व्रतात पारंगत, पतीच्या मागे त्या अवस्थेत निघाली.
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदैहिकम्। कृतंभर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया
सावित्री, परत जा आणि त्याचे अंतिम संस्कार कर. पतीचे कर्तव्य तू पूर्ण केलेस; आता पुढे जाण्याची गरज नाही.
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति। मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः
माझा पती जिथे नेला जातो किंवा जिथे तो जातो, तिथे मलाही जायचं आहे. हाच सनातन धर्म आहे.
तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च। तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः
तप, गुरुंची सेवा, पतीवरील प्रेम, व्रत आणि तुझ्या कृपेने — माझ्या वाटचालीला कुठलीही अडथळा येत नाही.
प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः। मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु
सत्य जाणणारे ज्ञानी म्हणतात, सात पावले एकत्र चालल्याने मैत्री होते. त्या मैत्रीच्या नात्याने मी काही बोलणार आहे — ते ऐक.
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च। विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
वेगवेगळ्या स्वभावाचे लोक वनात वावरतात, धर्म, निवास आणि कष्ट सहन करतात. विवेकाने ते धर्म ओळखतात; म्हणून सज्जन धर्मालाच श्रेष्ठ मानतात.
एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वेस्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः। मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
सज्जनांच्या मते, सर्वजण एकाच धर्माचा मार्ग धरतात. कोणी दुसरा किंवा तिसरा मार्ग शोधू नये; म्हणून सज्जन धर्मालाच प्रधान मानतात.
निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया। वरं वृणीष्वेहविनाऽस्य जीवितं ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्
परत जा — तुझ्या या सुंदर आणि अर्थपूर्ण बोलण्याने मी तृप्त झालो आहे. पतीचे प्राण वगळता, तू कोणताही वर माग, दोषरहिते, मी तुला तो नक्की देईन.
च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे। स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः
माझे सासरे, राज्य गमावून वनात राहतात आणि त्यांची दृष्टी गेली आहे; ते माझ्या आश्रमात आहेत. तुझ्या कृपेने त्यांना पुन्हा डोळसपणा आणि बळ मिळो, आणि ते अग्नी किंवा सूर्यासारखे तेजस्वी होवोत.
ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा। तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
दोषरहिते, तू जसा वर मागितलास तसा मी तुला तो देतो; तसेच होईल. या प्रवासाने मी तुझ्या अंगावर थकवा पाहतो — परत जा; तुला अजिबात थकवा जाणवू नये.
श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हिमे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा। यतः पतिं नमेष्यसि तत्र मे गतिः सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे
माझ्या पतीजवळ असताना, थंडी असो वा काहीही, मला कधीही कष्ट वाटत नाहीत. माझा पतीच माझा खरा आधार आहे. जिथे तुम्ही माझ्या पतीला नेणार, तिथेच माझा मार्ग आहे. हे देवाधिदेव, आता माझे पुढील शब्द ऐका.
सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते। न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं ततः सतां संनिवसेत्समागमे
सज्जनांची एकदाच जरी भेट झाली तरी ती फारच हवीहवीशी वाटते; अशा व्यक्तीला खरा मित्र म्हणतात. चांगल्या माणसांची संगत कधीच वाया जात नाही, म्हणून नेहमी सज्जनांची संगत करावी.
मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम्। विना पुनः सत्यवतोस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
तुमचे बोलणे माझ्या मनास अनुरूप आहे, ते बुद्धी वाढवणारे आणि माझ्या हिताचे आहे. पण या सत्यवंताचा जीव न देता, दुसरा वर मागा, हे सुंदर स्त्री.
हृतंपुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यंलभतां स पार्थिवः। कजह्यात्स्वधर्मान्न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम्
पूर्वी माझ्या बुद्धिमान सासऱ्याचे राज्य हिरावले गेले होते; तो राजा पुन्हा आपले राज्य मिळवू दे. त्याने आपला धर्म सोडू नये आणि माझ्या गुरूंनीही तसे करू नये. हा दुसरा वर मी तुझ्याकडून मागते.
स्वमेवं राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा- न्न च स्वधर्मात्परिहीयते नृपः। कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
तो लवकरच आपले राज्य परत मिळवेल आणि राजा आपला धर्म सोडणार नाही. माझ्या कृपेने, राजकन्ये, तू परत जा; तुला काहीही कष्ट होणार नाहीत.
प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया। ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया
तू या प्रजेला नियमाने वागवतोस आणि त्यांना वश करून, कुठलाही स्वार्थ न ठेवता चालवतोस. म्हणूनच, तुझे यम म्हणून नाव सर्वत्र प्रसिद्ध आहे, हे देव, आता मी सांगणारे शब्द ऐक.
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः
सर्व प्राण्यांशी मन, वाणी आणि कृतीने कधीही वैर न ठेवणे, तसेच दयाळूपणा आणि दान देणे — हेच सज्जनांचे शाश्वत धर्म आहेत.
एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः। सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते
जगाचा स्वभाव असाच आहे: लोक आपल्या शक्तीत कुशल असतात, पण सज्जन मात्र, शत्रूंनीही दया मागितली तर त्यांच्यावरही दया करतात.
पिपासितस्येव भवेद्यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्। विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि
जसा तहानल्याला पाणी मिळाल्यावर आनंद होतो, तशीच तुझी वाणी मला वाटते. पण या सत्यवंताचा जीव न देता, तू इथे दुसरा वर माग, हे शुभेच्छा असलेली स्त्री.
ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवत्पितुः पुत्रशतं तथौरसम्। कुलस्य संतानकरं च यद्भवे- त्तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम्
माझे वडील, जे राजा आहेत, त्यांना मूल नाही; तुझ्या वडिलांच्या वंशातून, त्यांच्या पोटी शंभर पुत्र जन्माला येऊ देत, जे घराण्याचा वंश पुढे नेतील. हा तिसरा वर मी तुझ्याकडून मागते.