अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी। द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती
ती मृदू चालणारी सावित्री आपल्या पतीच्या मागे चालत होती, जणू तिचं हृदय दोन भाग झालं आहे, आणि ती त्या ठरलेल्या वेळेकडे लक्ष ठेवून होती.
अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्। कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्
मग, आपल्या पत्नीबरोबर तो बलवान सत्यवान फळं गोळा करू लागला आणि कठीण लाकूड फोडायला लागला.
तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत। व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
लाकूड फोडताना त्याच्या अंगावर घाम आला; त्या श्रमामुळे त्याच्या डोक्यात वेदना निर्माण झाली.
सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः। व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
तो थकून आपल्या प्रिय पत्नीपाशी गेला आणि म्हणाला, 'या श्रमामुळे माझ्या डोक्यात वेदना झाली आहे.'
अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च। अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि
'सावित्री, माझे हातपाय आणि हृदय जणू तुटल्यासारखे वाटत आहेत; मी स्वतःला बरे वाटत नाही, ओ थोडक्यात बोलणाऱ्या.'
शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्। `भ्रमन्तीव दिशः सर्वाश्चक्रारूढं मनो मम'। तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्तातुं शक्तिरस्ति मे
'माझं डोकं जणू शूलांनी टोचल्यासारखं दुखतंय; सर्व दिशांना सारखं फिरतंय, मन जणू चाकावर बसलं आहे. म्हणून, सुकन्या, मला झोपायचं आहे; उभं राहण्याची ताकद नाही.'
सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च। उत्सङ्गेऽस्य शिर कृत्वा निषसाद महीतले
तेव्हा सावित्री आपल्या पतीजवळ गेली, त्याचं डोकं आपल्या मांडीवर ठेवून ती जमिनीवर बसली.
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी। तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह
नंतर, नारदांच्या शब्दांचा विचार करत, ती तपस्विनी त्या क्षण, वेळ, दिवस यांची मोजणी करू लागली.
हन्त प्राप्तः स कालोऽयमिति चिन्तापरा सती'। मुहूर्तादेव चापश्य्पुरुषं रक्तवाससम्। वद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्
'हाय, तो वेळ आलाच,' असं मनात येताच, काही क्षणातच तिने एक तेजस्वी, लाल वस्त्र घातलेला, केस बांधलेला, सूर्यासारखा तेजस्वी पुरुष पाहिला.
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्। स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च
तो काळसर पण उजळ, लाल डोळ्यांचा, हातात फास असलेला, भीतीदायक पुरुष सत्यवानच्या बाजूला उभा होता आणि फक्त त्याच्याकडे पाहत होता.
तं दृष्ट्वासहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनैः शिरः। कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती
त्याला पाहून, ती पटकन उठली, हळूच पतीचं डोकं खाली ठेवून, हात जोडून, मनात घाबरून, व्याकुळ होऊन बोलू लागली.
दैवतंत्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्। कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किंच चिकीर्षसि
‘मी तुला देवता म्हणून ओळखते; हे रूप मानवाचं नाही. खरं खरं सांग, देवाधिदेव, तू कोण आहेस आणि काय करणार आहेस?’
पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता। अस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
सावित्री, तू पतीव्रता आहेस आणि मोठ्या तपाने युक्त आहेस. तरीही, शुभे, मी तुझ्याशी बोलतो — मला ओळख, मी यम आहे.
अयं ते रसत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः। नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चीकिर्षितं
हा तुझा पती, राजपुत्र, त्याचे आयुष्य संपले आहे. मी त्याला बांधून घेऊन जाणार आहे — हेच माझे ठरवलेले आहे, हे जाण.
श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्। नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो
भगवंत, असं ऐकलं जातं की तुझे दूत माणसांना न्यायला येतात. मग, प्रभो, तू स्वतः इथे का आला आहेस?
इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्षितम्। यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे
ती असे म्हणताच, पितरांचा राजा, तिला आनंद द्यावा म्हणून, आपल्या इच्छेप्रमाणे सगळं नीट सांगू लागला.
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः। नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः
हा पुरुष धर्मशील, देखणा आणि गुणांचा सागर आहे. माझ्या दूतांनी त्याला न्यायला योग्य नाही, म्हणून मी स्वतः आलो आहे.
ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्
मग यमाने सत्यवतानं शरीरातून अंगठ्याएवढ्या आकाराचा, बांधलेला आणि वश झालेला पुरुष जबरदस्तीने बाहेर काढला.
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्। निरविचेष्टंशरीरं तद्बभूवाप्रियदर्सनम्
मग, प्राण निघून गेल्यावर, श्वास थांबल्यावर आणि तेज हरपल्यावर, सत्यवतानं शरीर निश्चल आणि भयानक दिसू लागलं.
यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः। सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत
यमाने त्याला बांधून दक्षिणेकडे तोंड करून नेले; आणि सावित्री, दुःखाने व्याकुळ, यमामागे गेली.
भर्तुः शरीररां च विधाय हि तपस्विनी। भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा'। नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
तिने आपल्या पतीच्या शरीराची विधीपूर्वक काळजी घेतली आणि मग ती तपस्विनी, मध्यम अंगाची, नियम आणि व्रतात पारंगत, पतीच्या मागे त्या अवस्थेत निघाली.
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदैहिकम्। कृतंभर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया
सावित्री, परत जा आणि त्याचे अंतिम संस्कार कर. पतीचे कर्तव्य तू पूर्ण केलेस; आता पुढे जाण्याची गरज नाही.
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति। मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः
माझा पती जिथे नेला जातो किंवा जिथे तो जातो, तिथे मलाही जायचं आहे. हाच सनातन धर्म आहे.
तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च। तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः
तप, गुरुंची सेवा, पतीवरील प्रेम, व्रत आणि तुझ्या कृपेने — माझ्या वाटचालीला कुठलीही अडथळा येत नाही.
प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः। मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु
सत्य जाणणारे ज्ञानी म्हणतात, सात पावले एकत्र चालल्याने मैत्री होते. त्या मैत्रीच्या नात्याने मी काही बोलणार आहे — ते ऐक.
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च। विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
वेगवेगळ्या स्वभावाचे लोक वनात वावरतात, धर्म, निवास आणि कष्ट सहन करतात. विवेकाने ते धर्म ओळखतात; म्हणून सज्जन धर्मालाच श्रेष्ठ मानतात.
एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वेस्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः। मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्
सज्जनांच्या मते, सर्वजण एकाच धर्माचा मार्ग धरतात. कोणी दुसरा किंवा तिसरा मार्ग शोधू नये; म्हणून सज्जन धर्मालाच प्रधान मानतात.
निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया। वरं वृणीष्वेहविनाऽस्य जीवितं ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्
परत जा — तुझ्या या सुंदर आणि अर्थपूर्ण बोलण्याने मी तृप्त झालो आहे. पतीचे प्राण वगळता, तू कोणताही वर माग, दोषरहिते, मी तुला तो नक्की देईन.
च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे। स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः
माझे सासरे, राज्य गमावून वनात राहतात आणि त्यांची दृष्टी गेली आहे; ते माझ्या आश्रमात आहेत. तुझ्या कृपेने त्यांना पुन्हा डोळसपणा आणि बळ मिळो, आणि ते अग्नी किंवा सूर्यासारखे तेजस्वी होवोत.
ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा। तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
दोषरहिते, तू जसा वर मागितलास तसा मी तुला तो देतो; तसेच होईल. या प्रवासाने मी तुझ्या अंगावर थकवा पाहतो — परत जा; तुला अजिबात थकवा जाणवू नये.