नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता। ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये
नल, नील, अंगद, क्रथ, मैंद आणि विविद या प्रमुखांच्या नेतृत्वाखाली, ती विशाल सेना राघवाच्या यशासाठी पुढे निघाली.
विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च। प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु विवेषु च
अनेक प्रकारच्या रम्य जागी, भरपूर मुळे-फळे, मध आणि मांस, तसेच तलावातील पाणी असलेल्या ठिकाणी,
निवसन्ती निराबाधा तथैवगिरिसानुषु। उपायाद्धिरिसेना सा क्षारोदमथ मागरम्
डोंगराच्या उतारांवर कुठलीही अडचण न येता राहणारी ती वानरसेना, आपल्या प्रयत्नाने खारट समुद्र ओलांडून मागार प्रदेशात पोहोचली.
द्वितीयसागरनिमं तद्बलंबहुलध्वजम्। वेलावनं समासाद् निवासमकरोत्तदा
अनेक ध्वजांनी सजलेली ती सेना, दुसऱ्या समुद्राजवळील किनाऱ्याच्या जंगलात पोहोचून तिथे छावणी करू लागली.
ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत। मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः
मग श्रीरामांनी वानरांच्या प्रमुखांमध्ये सुग्रीवाला योग्य वेळी विचारले.
उपायः कोनु भवतां मतः सागरलङ्घने। इयं हि महती सेना सागरश्चातिदुस्तरः
या महासागरावरून आपण कसे जाऊ शकतो, याबद्दल तुमचे काय मत आहे? आपली सेना मोठी आहे आणि हा समुद्र पार करणे फार कठीण आहे.
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः। समर्था लङ्घने सिन्दोर्न तत्कृत्स्नस्य वानराः
तेव्हा काही वानरांनी, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून, आपले मत मांडले; पण सर्व वानरांना हा समुद्र पार करता येईल असे नव्हते.
केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः। नेति रामस्तु तानसर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत
काहींनी होड्या वापराव्यात असे ठरवले, तर काहींनी वेगवेगळ्या प्रकारच्या तराफ्यांचा विचार केला; पण रामाने सर्वांना शांतपणे समजावले.
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः। क्रान्तुं तोयनिधिं वीरानैषा वो नैष्ठिकी मतिः
हा शंभर योजन रुंदीचा समुद्र सर्व वानरांना पार करता येणार नाही; हे तुमचे खरे निश्चय नाही.
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा। वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
सेनेला पार नेण्यासाठी पुरेश्या होड्या आपल्याकडे नाहीत; आणि आपल्यासारख्यांनी व्यापाऱ्यांना त्रास द्यावा, हे योग्य नाही.
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै परः। प्लवोडुपप्रतारश्चनैवात्रमम रोचते
आपली मोठी सेना जर शत्रूने कुठे फूट पाडली तर नष्ट होईल; पोहून किंवा तराफ्यांनी जाणे मला योग्य वाटत नाही.
अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः। प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्ति मां ततः
मी काही उपायाने या समुद्राजवळ जाईन; उपवास करून मी स्वतःला दाखवीन, तेव्हा तो आपल्याला मार्ग दाखवेल.
न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्यनमहं ततः। महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
जर त्याने मला मार्ग दाखवला नाही, तर मी प्रचंड क्रोधाने, अग्नी व वाऱ्याच्या तेजाने युक्त अस्त्रांनी हा समुद्र वाळवून टाकीन.
इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः। प्रतिशिस्ये जलनिधं विधिवत्कुशसंस्तरे
असे म्हणून, लक्ष्मणासह रामाने पाणी स्पर्श केले आणि कुशाच्या आसनावर योग्य रीतीने समुद्राच्या काठी झोपले.
सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम्। देवो नदनदीमर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः
मग समुद्राने रामाला स्वप्नात दर्शन दिले; तो नद्यांचा आणि प्रवाहांचा देव, तेजस्वी, जलचरांनी वेढलेला होता.
कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः। इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः
'कौसल्येचा पुत्रा' असे गोड बोलून, तो रत्नांच्या खाणींमध्ये शेकडो रत्नांनी वेढलेला रामाजवळ आला.
ब्रूहि किं तेकरोम्यत्रसाहाय्यं पुरुषर्षभ। ऐक्ष्वाको ह्यस्मि ते ज्ञाती राम सत्यपराक्रमः। एवमुक्तः समुद्रेण रामो वाक्यमथाब्रवीत्
'पुरुषश्रेष्ठा, येथे मी तुझ्यासाठी काय मदत करू?' असे विचारून, 'मी इक्ष्वाकू वंशाचा, तुझा नातेवाईक आहे, सत्यपराक्रमी राम' असे सांगितले. समुद्राने असे म्हटल्यावर रामाने उत्तर दिले.
मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते। येन गत्वादशग्रीवं हन्याम कुलपांसनम्। `राक्षसंसानुबन्धं तं मम भार्यापहारिणम्
'नदीनाथा, मला माझ्या सेनेला जाण्यासाठी मार्ग हवा आहे, जेणेकरून आपण दहा डोक्याच्या राक्षसाला, आपल्या वंशाला कलंक लावणाऱ्याला, माझी पत्नी पळवणाऱ्याला ठार मारू शकू.'
यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान्। शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रयतिमन्त्रितैः
'जर माझ्या विनंतीनंतरही तू मला मार्ग दिला नाहीस, तर मी दिव्य अस्त्रांनी, मंत्रांच्या सामर्थ्याने तुला वाळवून टाकीन.'
इत्येवंब्रुवतः श्रुत्वारामस्य वरुणालयः। उवाचव्यथितोवाक्यमितिबद्धाञ्जलिःस्थितः
राम असे बोलला ते ऐकून, वरुणाचा निवास असलेला समुद्र व्याकुळ झाला आणि हात जोडून म्हणाला.
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव। शृणु चेदं वचोराम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर
'माझा तुझ्याशी विरोध करण्याचा हेतू नाही, मी तुझ्या मार्गात अडथळा नाही; हे माझे बोल ऐक, राम, आणि योग्य ते कर.'
यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस् व्रजतोऽऽज्ञया। अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषोबलात्
'जर मी तुझ्या आज्ञेने सेनेला मार्ग दिला, तर इतरही मला असेच बळाने भाग पाडतील.'
अस्तित्वत्रनलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः। त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः
शिल्पकलेत मान्य असलेला एक वानर आहे, त्याचं नाव नल. तो त्वष्टाचा, काकुत्स्थ कुलातील आणि विश्वकर्म्याचा बलवान मुलगा आहे.
स यत्काष्ठं तृणं वाऽपिशिलां वा क्षेप्स्यते मयि। सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
तो माझ्यावर जे काही लाकूड, गवत किंवा दगड टाकेल, ते सगळं मी धरून ठेवीन; त्यामुळे तुझ्यासाठी पूल तयार होईल.
इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह। कुरु सेतुं समुद्रे त्वंशक्तो ह्यसि मतो मम
असं सांगून तो अदृश्य झाला. मग रामानं नलाला म्हटलं, 'तू समुद्रावर पूल बांध, कारण मला खात्री आहे की तू ते करू शकतोस.'
तेनोपायेन काकुत्स्थः सतुबन्धमकारयत्। दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्
त्या उपायानं काकुत्स्थानं दहा योजन रुंदीचा आणि शंभर योजन लांबीचा पूल बांधला.
नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि। रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः
हा पूल 'नलसेतू' म्हणून आजही पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे; रामाच्या आज्ञेने तो डोंगरासारखा भक्कम उभा आहे.
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्चद्विभीषणः। भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
तेथे धर्मात्मा विभीषण आपल्या चार मंत्र्यांसह, राक्षसांचा राजा असलेल्या आपल्या भावाचा भाऊ, रामाजवळ आला.
प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः। सुग्रीवस्य तु शङ्काऽभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्मह
रामानं मोठ्या मनानं त्याचं स्वागत केलं; पण सुग्रीवाला शंका आली की, तो कुठे गुप्तहेर तर नाही.
राघवः सत्यचेष्टाभिः सम्यक्व चरितेङ्गितैः। यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत्
राघवाला जेव्हा विभीषणाच्या सत्य बोलण्यावर आणि योग्य वागण्यावर समाधान वाटलं, तेव्हा त्यानं त्याचा सन्मान केला.