राक्षसीभिः परिवृतावैदेही शोककशिंता। सेव्यमाना त्रिजटया तत्रैव न्यवसत्तदा
राक्षसींनी वेढलेली, वैदेही दुःख आणि काळजीने त्रस्त होती; तिला त्रिजटा सांभाळत होती आणि ती तिथेच राहिली.
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः। वसनमाल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः
राघव, सौमित्रासोबत, सुग्रीवाच्या रक्षणाखाली, माल्यवत पर्वताच्या उतारावरून स्वच्छ आकाश पाहत होता.
सदृष्ट्वाविमले व्योम्नि निर्मलं शसलक्षणम्। ग्रहनक्षत्रताराभिरनुयान्तममित्रहा
स्वच्छ आकाशात, चंद्रावर डाग नसलेला, ग्रह, तारे आणि नक्षत्रं त्याच्या मागे जाताना, शत्रूंचा नाश करणारा वर पाहत होता.
कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धमादाय वायुना। महीधरस्थः शीतेन सहसाप्रतिबोधितः
कमळ, नीलकमळ आणि पद्म यांच्या सुवासाने भरलेला वारा, पर्वतावर उभा असलेल्या त्याला थंडावा देत अचानक जागं करून गेला.
प्रभाते लक्ष्मणं वीरमभ्यभाषत दुर्मनाः। सीतां संस्मृत् यधर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि
पहाटे, मनात खिन्न झालेला राम, सीतेचा आठवण काढत, वीर लक्ष्मणाशी बोलला. राक्षसाच्या घरात अडकलेली सीता त्याच्या मनात होती.
गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किंदायां कपीश्वरम्। प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम्
लक्ष्मणा, तू किश्किंधेतील वानरराजाला शोधून काढ. तो आपल्या संसारातील कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करणारा, उपकार विसरणारा आणि फक्त स्वतःच्या फायद्यासाठी हुशार आहे.
योसौ कुलाधमो मूढो मया राज्येऽभिषेचितः। सर्ववानरगोपुच्छा यमृक्षाश्च भजन्ति वै
तो आपल्या कुळातील नीच आणि मूर्ख आहे, ज्याला मी राज्याभिषेक केला. सर्व वानर आणि अस्वल त्याची सेवा करतात.
यदर्थं निहतो बाली मया रघुकुलोद्वह। त्वया सहमहाबाहो किष्किन्धोपवने तदा
ज्याच्यासाठी मी, रघुकुलातील श्रेष्ठ, तुझ्यासह बलवान हाताने, त्या वेळी किश्किंधेच्या सीमेवर वालीला मारले—
कृतघ्नं तमहं मन्ये वानरापशदं भुवि। यो मामेवंगतो मूढो न जानीतेऽद्य लक्ष्मण
तो उपकार न मानणारा, पृथ्वीवरील वानरांमध्ये लाज आणणारा आहे. या अवस्थेतही तो मूर्ख मला ओळखत नाही, लक्ष्मणा.
असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपालनम्। कृतोपकारं मां नूनमवमत्याल्पया धिया
मला वाटते, त्याला करार पाळायचे महत्त्वच कळत नाही; मी त्याचा उपकारकर्ता असूनही, त्याच्या लहान मनाने तो माझी कदर करत नाही.
यदितावदनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः। नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया
जर तो अजूनही काहीच तयारी न करता, फक्त सुखात रमला असेल, तर त्याला वलीच्या मार्गाने, म्हणजेच शिक्षा देऊन, सर्वांसह पाठव.
अथापि घटतेऽस्माकमर्ते वानरपुङ्गवः। तमादायैव काकुत्स्थ त्वरावान्भव माचिरम्
पण जर वानरांमध्ये श्रेष्ठ आमच्या कार्यासाठी प्रयत्न करत असेल, तर काकुत्स्थकुळातील लक्ष्मणा, त्याला लवकर घेऊन ये.
इत्युक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः। प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः
भाऊच्या अशा शब्दांनी, वडीलधाऱ्यांच्या आज्ञेत मन लावणारा लक्ष्मण, सुंदर बाणांनी सजवलेले धनुष्य घेऊन निघाला.
किष्किन्धाद्वारमासाद्यप्रविवेशानिवारितः। सक्रोध इतितं मत्वाराजा प्रत्युद्ययौ हरिः
किश्किंधेच्या दरवाज्यावर पोहोचून, कोणतीही अडथळा न येता तो आत गेला; त्याचा हेतू आणि राग ओळखून वानरराज त्याला भेटायला बाहेर आला.
तं सदारोविनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः। पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस्तदर्हया
सुग्रीव, वानरांचा राजा, नम्र मनाने आणि पत्नीसमवेत, योग्यतेने आणि आनंदाने त्याचे स्वागत करून त्याचा सन्मान केला.
तमब्रवीद्रामवचः सौमित्रिरकुतोभयः। स तत्सर्वमशेषेण श्रुत्वा प्रह्वः कृताञ्जलिः
सौमित्र्याने निर्भयपणे रामाची वचने त्याला सांगितली; ते सर्व नीट ऐकून, तो हात जोडून नम्रपणे वाकला.
सभृत्यदारो राजेन्द्रसुग्रीवो वानराधिपः। इदमाह वचः प्रीतो लक्ष्मणं नरकुञ्जरम्
राजा सुग्रीव, आपल्या सेवकांसह आणि पत्नीसमवेत, आनंदाने, नरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या लक्ष्मणाला हे शब्द म्हणाला.
नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा नाकृतज्ञो न निर्घृणः। श्रूयतां यः प्रयत्नो मे सीतापर्येषणे कृतः
लक्ष्मणा, मी वाईट मनाचा, उपकार न मानणारा किंवा कठोर नाही. सीतेच्या शोधासाठी मी काय प्रयत्न केले ते ऐक.
दिशः प्रस्थापिताः सर्वेविनीता हरयो मया। सर्वेषां च कृतः कालो मासेऽभ्यागमने पुनः
मी सर्व नीट वागणारे वानर चारही दिशांना पाठवले आहेत. सर्वांनी परत यावे यासाठी एक महिना ठरवला आहे.
यैरियं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा। विचेतव्या मही वीर सग्रामनगराकरा
त्यांनी ही संपूर्ण पृथ्वी—जंगल, डोंगर, नगरे, समुद्राचा विस्तार, गाव, शहर आणि खाणी—सर्वत्र शोधायची आहे, हे वीर.
स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णो भवितुमर्हति। ततः श्रोष्यसि रामेण सहितः सुमहत्प्रियम्
तो महिना पाच दिवसांत पूर्ण व्हावा अशी अपेक्षा आहे; त्यानंतर तुला आणि रामाला फार आनंदाची बातमी ऐकायला मिळेल.
इत्युक्तो लक्ष्मणत्तेन कवानरेनद्रेण धीमता। त्यक्त्वारोषमदीनात्मा सुग्रीवं प्रत्यपूजयत्
त्या बुद्धिमान वानरराजाने असे सांगितल्यावर, लक्ष्मणाने आपला राग सोडून, मनात कुठलीही खिन्नता न ठेवता, सुग्रीवाचा सन्मान केला.
सरामं सहसुग्रीवो माल्यवत्पुष्ठमास्थितम्। भिगम्योदयं तस्य कार्यस्य प्रत्यवेदयत्
सुग्रीव आणि सरमा दोघंही मल्यवत पर्वताच्या फुललेल्या शिखरावर गेले आणि तिथे पोहोचून त्यांनी त्या कामाची माहिती दिली.
इत्येवंवानरेनद्रास्ते समाजन्मुः सहस्रशः। दिशस्तिस्रो विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः
असं करत हजारो वानर तिथे एकत्र आले, त्यांनी तीन दिशा शोधून पाहिल्या होत्या, फक्त जे दक्षिणेकडे गेले होते ते सोडून.
आचख्युस्तत्र रामाय महीं सागरमेखलाम्। विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस् वा
त्यांनी रामाला सांगितलं की समुद्राने वेढलेली सगळी पृथ्वी शोधून काढली, पण सीता किंवा रावण कुठेच सापडले नाहीत.
गतास्तु दक्षिणामाशां ये वै वानरपुङ्गवाः। आशावांस्तेषु काकुत्स्थः प्राणानार्तोऽभ्यधारयत्
जे वानरांचे श्रेष्ठ दक्षिण दिशेला गेले होते, त्यांच्यावर काकुत्स्थ म्हणजे रामाने आपला जीव आशेवर ठेवला.
द्विमासोपरमे काले व्यतीते प्लवगास्ततः। सुग्रीवमभिगम्येदं त्वरिता वाक्यमब्रुवन्
दोन महिने पूर्ण गेल्यावर ते वानर वेगाने सुग्रीवाजवळ आले आणि त्याला म्हणाले.
रक्षितंवालिना यत्तत्स्फीतं मधुवनं महत्। त्वया च प्लवगश्रेष्ठ तद्भुङ्क्ते पवनात्मजः
जे मोठं आणि समृद्ध मधुवन पूर्वी वाली आणि तुझ्या देखरेखीखाली होतं, ते आता पवनपुत्र हनुमान उपभोगतो आहे.
वालिपुत्रोऽङ्गदश्चैव ये चान्ये प्लवगर्षभाः। विचेतुं दक्षिणामाशां राजन्प्रस्थापितास्त्वया
राजा, अंगद जो वाल्याचा मुलगा आहे आणि इतर जे वानरश्रेष्ठ आहेत, त्यांना दक्षिण दिशेला शोधायला तू पाठवलं होतंस—
तेषामपनयं श्रुत्वा मेने सकृतकृत्यताम्। कृतार्थानां हि भृत्यानामेतद्भवति चेष्टितम्
त्यांनी केलेल्या कृत्याचं ऐकून सुग्रीवाने समजलं की त्यांचं काम पूर्ण झालं आहे; कारण यशस्वी सेवक असंच वागतात.