नागायुतसमप्राणा वायुवेगसमा जवे। यथेच्छविनिपाताश्च केचिदत्र वनौकसः
इथल्या काही वनात राहणाऱ्यांमध्ये असेही आहेत, ज्यांची जीवशक्ती दहा हजार नागांसारखी आहे, ज्यांची गती वाऱ्यासारखी वेगवान आहे, आणि जे हव्या त्या ठिकाणी क्षणात पोहोचू शकतात.
एवं विधाय तत्सर्वं भगवाँल्लोकभावनः। मन्थरां बोधयामास यद्यत्कार्यं त्वया तथा
हे सर्व नीट ठरवून, सर्व लोकांचे पालन करणारे भगवान मन्तराला जागं केलं आणि तिला जे काही काम करायचं होतं, त्याची सूचना दिली.
सा तद्वच समाज्ञाय तथा चक्रे मनोजवा। इतश्चेतश्च गच्छन्ती वैरसंधुक्षणे रता
ती मन्तराने ते शब्द समजून घेतले आणि मनासारख्या वेगाने तिने तशीच कृती केली. ती इकडे तिकडे जात राहिली आणि वाद उभा करण्यात तिला आनंद वाटत होता.
उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक्। प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
भगवंतांनी राम आणि इतरांचा वेगळा जन्म सांगितला आहे. हे ब्राह्मण, त्यांच्या वनवासाचा कारण मला ऐकायचं आहे—कृपया ते सांग.
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। प्रस्तापितौ वने ब्रह्मन्मैथिली च यशस्विनी
दशरथाचे हे दोन शूर पुत्र, राम आणि लक्ष्मण, आणि कीर्तिवंत मैथिली, हे तिघे वनात कसे गेले, हे ब्राह्मण, मला सांग.
जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमानभवन्नृप। क्रियारतिर्धर्मरतः सततं वृद्धसेविता
राजा दशरथाला पुत्र झाला तेव्हा तो फार आनंदी झाला. तो नेहमी धार्मिक कृत्यांत आणि वडीलधाऱ्यांच्या संगतीत रमू लागला.
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः। वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदेषु पारगाः
हळूहळू त्याचे पुत्र मोठे झाले, त्यांच्यात मोठी ताकद होती. ते वेद, सर्व गुपिते आणि धनुर्विद्या यात पारंगत झाले.
चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्तिव। दृष्ट्वा रामं दशरथः प्रीतिमानभवत्सुखी
ते राजकुमार ब्रह्मचर्य पूर्ण करून, विवाह करून, घरी आले. राजा दशरथाला रामाला पाहून फार आनंद झाला.
ज्येष्ठो रामोऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाः। मनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयनन्दनः
त्यांच्यात राम मोठा होता. त्याची बुद्धी आणि सौंदर्याने सर्व लोक आनंदी होत, आणि तो वडिलांच्या मनाचा आनंद होता.
ततः स राजा मतिमान्मत्वाऽऽत्मानं वयोधिकम्। मन्त्रयामास सचिवैर्मन्त्रज्ञैश्च पुरोहितैः
मग त्या शहाण्या राजाने, आपलं वय जास्त झालं आहे हे ओळखून, मंत्रज्ञ मंत्री आणि पुरोहित यांच्याशी सल्ला केला.
अभिषेकाय रामस्य यावैराज्येन भारत। प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः
रामाच्या युवराजाभिषेकासाठी आणि राज्यासाठी, हे भरत, सर्व श्रेष्ठ मंत्री म्हणाले की आता योग्य वेळ आली आहे.
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम्। कम्बुग्रीवं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
त्यांनी रामाला पाहिलं—त्याचे डोळे लाल, भुजादंड मोठे, चालणं मदमस्त हत्तीप्रमाणे, गळा शंखासारखा, छाती रुंद, आणि केस काळे व कुरळे.
दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्रादनवरं बले। पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
तो तेजस्वी, पराक्रमी, इंद्रासारखा बळवान, सर्व धर्मात निपुण, आणि बुध्दीने बृहस्पतीसारखा होता.
सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम्। जितेन्द्रियममित्राणामपि दृष्टिमनोहरम्
सर्व प्रजेला प्रिय, सर्व विद्या शिकलेला, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, आणि शत्रूंनाही मोहून टाकणारा असा तो होता.
नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्। धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्
दुष्टांना आवरणारा, सज्जनांचे रक्षण करणारा, धीरगंभीर, कोणालाही जिंकता न येणारा आणि कधीही न हरलेला विजेता तो होता.
पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम्। संदृश्यपरमां प्रीतिमगच्छत्कुलनन्दनम्
दशरथ राजाने कौसल्येचा आनंद वाढवणारा असा आपला पुत्र पाहिला आणि कुलाचा अभिमान वाटून त्याला अत्यंत आनंद झाला.
चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान्। अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्
रामाच्या गुणांचा आणि पराक्रमाचा विचार करत, तो तेजस्वी राजा आनंदित झाला आणि पुरोहिताला शुभ शब्द बोलला.
अद् पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगमुपैष्यति। संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्
पुष्य नक्षत्राच्या रात्री, हे ब्राह्मण, रामाला शुभ संयोग लाभेल. माझ्यासाठी सर्व तयारी करा आणि रामाला बोलवा.
श्व एवपुष्यो भविता यत्ररामः सुतो मया। यौवराज्येऽभिषेक्तव्यः पौरेषु सहमन्त्रिभिः
उद्या पुष्य नक्षत्र येईल, आणि त्या दिवशी माझा मुलगा राम याला सर्व नगरवासीय आणि मंत्र्यांसमोर युवराजपदी अभिषेक केला जाईल.
इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा। कैकेयीमभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्
राजाचा हा निर्णय ऐकल्यावर मंथरा योग्य वेळी कैकेयीजवळ गेली आणि तिने हे शब्द सांगितले.
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्। आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्छन्नो दशति दुर्भगे
आज, कैकेयी, तुझं मोठं दुर्दैव राजाने उघड केलं आहे; जणू एखादा संतप्त साप लपून चावतो तसं ते तुला वेढून राहिलंय.
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्
कौसल्या खरोखरच भाग्यवान आहे, कारण तिचा मुलगा अभिषेक केला जाणार आहे; पण तुझं भाग्य कुठे, जिचा मुलगा राज्य मिळवणार नाही?
सा तद्वचनमाज्ञाय सर्वाभरणभूषिता। वेदी विलग्नमध्येन बिभ्रती रूपमुत्तमम्
ती सर्व दागिने घालून, वेदीच्या मध्यभागी कमर बांधून, सुंदर रूपात, ते शब्द ऐकून समजून गेली.
वविक्ते पतिमासाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता। राजानं तर्जयन्तीव मधुरं वाक्यमब्रवीत्
एकांतात पतीजवळ जाऊन, निर्मळ हास्याने हसत, जणू राजाला थोडं टोचून, पण गोड शब्दात तिने बोलायला सुरुवात केली.
सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं काममेकं विसृष्टवान्। उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुञ्चस्व संकटात्। `तदद्य कुरु सत्यं मे वरं वरद भूपते
तुम्ही नेहमी वचन पाळता, आणि एकदा मला एक इच्छा पूर्ण करायचं वचन दिलं होतं; ते वचन पाळा, राजन, आणि स्वतःला या संकटातून सोडा. आजच माझी मागणी पूर्ण करा, वरदायिनी राजा.
वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यदिच्छसि। अवध्यो वध्यतां कोद्य वध्यः कोऽद्य विमुच्यतां
मी तुला वर देतो, जे हवं ते माग. जो मारता येत नाही त्याला मार, आणि जो शिक्षा मिळालेला आहे त्याला आज मुक्त कर.
धनं ददानि कस्याद् ह्रियतां कस्यरवापुनः। ब्राह्मणस्वादिहान्यत्रयत्किंचिद्वित्तमस्ति मे
मी धन देतो; कुणाचं घ्यायचं, कुणाचं परत द्यायचं? ब्राह्मणांशिवाय, माझ्याकडे जे काही धन आहे ते तुझंच आहे.
पृथिव्यां राजराजोस्मि चातुर्वर्ण्यस् रिता। यस्तेऽभिलपितः कामो ब्रूहि कल्याणि माचिरं
या पृथ्वीवर राजांमध्ये मी चार वर्णांचा राजा आहे. तुला जे काही हवं आहे ते सांग, कल्याणी, उशीर करू नकोस.
सातद्वचनमाज्ञाय परिगृह्य नराधिपम्। आत्मनो बलमाज्ञाय तत एनमुवाच ह
ती हे शब्द ऐकून, स्वतःच्या सामर्थ्याची जाणीव ठेवून, राजाला मिठी मारून मग त्याच्याशी बोलली.
आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थमुपकल्पितम्। भरतस्तदवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः
रामासाठी जो अभिषेक तयार केला आहे, तो भरताला मिळू दे; आणि राघव वनात जाऊ दे.