पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ। कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि
पुष्पोत्कटेला दोन पुत्र झाले — राक्षसांचा राजा कुंभकर्ण आणि दशग्रीव, जे पृथ्वीवर बळाने बरोबरीचे कोणीच नव्हते.
मालिन जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम्। राकार्या मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा
मालिनीला एकच पुत्र झाला — विभीषण. राकेला एक जोडी झाली — खर आणि शूर्पणखा.
विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्। स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः
विभीषण रूपाने सर्वांपेक्षा उजवा होता. तो फार भाग्यवान, धर्माचे रक्षण करणारा आणि कर्मकांडात रमणारा झाला.
दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुङ्गवः। महोत्साहो महावीर्यो महासत्वपराक्रमः
दशग्रीव मात्र सर्वांत श्रेष्ठ, राक्षसांचा प्रमुख, मोठ्या उत्साहाचा, प्रचंड पराक्रमाचा आणि महान सामर्थ्याचा होता.
कुम्भकर्णओ बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिको युधि। मायावी रणशौण्डश्चरौद्रश्च रजनीचरः
कुंभकर्ण युद्धात बळाने सर्वांपेक्षा पुढे होता. तो मायावी, युद्धात कुशल, रौद्र आणि रात्री हिंडणारा होता.
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः। सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तदा
खर धनुष्यबाणात पराक्रमी, ब्राह्मणद्वेष्टा आणि मांसाहारी होता. शूर्पणखा रौद्र स्वभावाची आणि सिद्धांना अडथळा आणणारी होती.
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेसुचरितव्रताः। ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते
हे सर्वजण वेदज्ञ, शूर आणि उत्तम व्रतांचे पालन करणारे होते. ते आपल्या वडिलांसोबत गंधमादन पर्वतावर आनंदाने राहायचे.
ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम्। पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम्
तेथे त्यांनी आपल्या वडिलांसोबत उत्तम वैभवाने युक्त असलेला, दिव्य वाहनावर बसलेला वैश्रवण पाहिला.
जातामर्षास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः। ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा
त्यांना हे पाहून मनात जळफळाट झाला आणि त्यांनी कठोर तप करण्याचा निश्चय केला. मग त्यांनी ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करण्यासाठी घोर तप सुरू केले.
अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान्। वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः
दशग्रीव हजार वर्षे एक पायावर उभा राहिला, फक्त वायूचे सेवन करून, आणि पाच अग्नीत स्थिरचित्ताने तप केला.
अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः। विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयन्
कुंभकर्ण जमिनीवर झोपून, आहार आणि व्रत पाळत राहिला. विभीषण फक्त गळून पडलेली पाने एकदाच खात असे.
उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः। तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः
तो बुद्धिमान विभीषण नेहमी उपवासात आणि जपात मग्न राहिला. त्या काळात त्याने कठोर तप केले.
स्वरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः। परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ
शूर्पणखा आणि स्वराही, तप करत असताना, आनंदाने त्यांची सेवा आणि रक्षण करत होत्या.
पूर्णे वर्षसहस्रेतु शिरश्छित्त्वा दशाननः। जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, दशाननाने स्वतःचे डोके छाटून अग्नीत अर्पण केले. त्यामुळे जगाचा स्वामी प्रसन्न झाला.
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत्। प्रलोभ्यवरदानेन सर्वानेवपृथक्पृथक्
तेव्हा ब्रह्मदेव स्वतः तिथे गेला आणि प्रत्येकाला वेगळ्या वेगळ्या वरांची लालूच दाखवून त्यांची तपश्चर्या थांबवली.
प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः। यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथाऽस्तु तत्
तो म्हणाला, 'मला तुमच्यावर आनंद झाला आहे, मुलांनो, आता तप सोडा आणि हव्या त्या वरांची मागणी करा. अमरत्व सोडून जे काही हवे असेल ते मी देईन.'
यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया। तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सया
तुम्ही मोठ्या इच्छेने अग्नीत जे काही समिधा अर्पण केल्या आहेत, त्या सर्व गोष्टी तुमच्या इच्छेप्रमाणे तुमच्या शरीरात प्रकट होतील.
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा। भविष्यसि रणेऽरीणां विजेता न च संशयः
तुमच्या शरीरात कधीही कोणतेही विकार येणार नाहीत, आणि तुम्ही इच्छेनुसार कोणतेही रूप घेऊ शकता. युद्धात तुम्ही नेहमी शत्रूंवर विजय मिळवाल—यात शंका नाही.
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा। सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः
गंधर्व, देव, असुर, यक्ष, राक्षस, सर्प, किन्नर किंवा भूत यांच्या हातून मला कधीही पराभव व्हायला नको.
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योस्ति भयं रतव। ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया
हे बलाढ्य, या सर्वांचा मी उल्लेख केला, त्यांच्यापासून तुला काहीच भीती नाही; फक्त माणसांशिवाय—तुला शुभेच्छा—हे मी ठरवले आहे.
एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा। अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः
असं सांगितल्यावर, दहा डोक्यांचा तो रावण त्या वेळी खूश झाला; पण माणसांना त्याने तुच्छ लेखले.
कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः। `वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रीतोस्मीति पुनःपुनः'। स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः
नंतर ब्रह्मदेवाने कुंभकर्णाला देखील तसंच विचारलं, 'वर माग, तुला शुभेच्छा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे,' असं पुन्हा पुन्हा सांगितलं. अंधाराने व्यापलेल्या मनाने कुंभकर्णाने मोठी झोप मागितली.
तथाभविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह। वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनःपुनः
'तसं होईल,' असं सांगून मग ब्रह्मदेवाने विभीषणाला म्हटलं, 'माझ्या मुला, वर माग, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे,' असं पुन्हा पुन्हा सांगितलं.
परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत्। अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे
सर्वात मोठ्या संकटातसुद्धा माझं मन कधीही अधर्माकडे वळू नये; आणि हे प्रभो, शिकलेलं नसतानाही ब्रह्मास्त्र मला सहज मिळू दे.
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन। नाधर्मे धीयते बुद्धिरमरत्वं ददानि ते
हे शत्रूंना हरवणाऱ्या, जरी तू राक्षस कुळात जन्मलास तरी तुझं मन अधर्माकडे वळत नाही, म्हणून मी तुला अमरत्व देतो.
राक्षसस्तु वरंलब्ध्वा दशग्रीवो विशांपते। लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम्
वर मिळाल्यावर दहा डोक्याचा राक्षस, राजा, युद्धात धनाचा स्वामी कुबेराला हरवून त्याला लंका सोडायला भाग पाडलं.
हित्वास भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम्। गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह
मग तो भगवंत लंका सोडून गंधमादन पर्वतावर गेला, त्याच्यासोबत गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि किम्पुरुष होते.
विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः। शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति
रावणाने त्याचं पुष्पक विमान बळकावलं; तेव्हा वैश्रवणाने त्याला शाप दिला, 'हे विमान तुझी सेवा करणार नाही.'
यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति। अवमत्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वंनभविष्यसि
'जो युद्धात तुला मारेल, त्यालाच हे विमान घेऊन जाईल; गुरू आणि मलाही तुच्छ लेखल्यामुळे तू लवकरच नष्ट होशील.'
विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां मार्गमनुस्मरन्। अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः
पण विभीषण धर्मात्मा होता, सत्पुरुषांचा मार्ग आठवत, तो अत्यंत तेजाने युक्त होऊन, राजन्, त्यांच्या मागे गेला.