स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्धेन वै द्विजः। प्रतीकाराय सक्रोधस्ततो वैश्रवणस्य वै
त्याच्या अर्ध्या देहातून, प्रतिकारासाठी, रागाने भरलेला विश्रवा नावाचा ऋषी जन्माला आला.
पितामहस्तुप्रीतात्मा ददौ वैश्रवणस् ह। अमरत्वं धनेशत्वं लोकपालत्वमेव च
आजोबा प्रसन्न होऊन, वैश्रवणाला अमरत्व, धनाचा स्वामीपद आणि लोकपालपद दिले.
ईशानन तथा सख्यं पुत्रं च नलकूवरम्। राजधानीनिवेसं च लङ्कांरक्षोगणान्विताम्
त्याने त्याला शंकराशी मैत्री, नलकुवर नावाचा पुत्र आणि राक्षसांनी भरलेली लंका ही राजधानी दिली.
विमानं पुष्पकं नाम कामगं च ददौ प्रभुः। यक्षाणामाधिपत्यंच राजराजत्वमेव च
त्याने त्याला पुष्पक नावाचे इच्छेनुसार जाणारे विमान, यक्षांचे अधिपत्य आणि राजांचा राजा होण्याचा मान दिला.
पुलस्त्यस् तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः। विश्रवानाम सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः
पुलस्त्य, जो रागाने अर्धा देहाचा झाला, तो ऋषी होता; विश्रवा, रागाने भरलेला, हा राक्षसांचा स्वामीचा वडील होता.
बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः। कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप
कुबेराने समजले की त्याचे वडील विश्रवा रागावले आहेत, म्हणून तो नेहमी त्यांची कृपा मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत असे.
स राजराजो लङ्कायां न्यवसन्नरवाहनः। राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः
लंकेंत राहणारा तो राजांचा राजा रावण, त्याने आपल्या वडिलांच्या सेवेत असलेल्या तीन राक्षसी स्त्रिया त्याला दिल्या.
ताः सदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः। ऋषिं भरतशार्दूल नृत्यगीतविशारदाः
त्या स्त्रिया नेहमी त्या महात्म्य ऋषीला आनंदी ठेवण्यासाठी तयार असायच्या. त्या नृत्य आणि गाण्यात कुशल होत्या.
पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशांपते। अन्योन्यस्पर्धयाराजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः
पुष्पोत्कटा, राका आणि मालिनी — या तिघी सुंदर कंबर असलेल्या स्त्रिया — एकमेकींशी श्रेष्ठत्वासाठी स्पर्धा करत असत.
स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान्। लोकपालोपमान्पुत्रानकैकस्या यथेप्सितान्
त्या तिघींच्या सेवेमुळे संतुष्ट होऊन, त्या महात्म्य ऋषीने त्यांना वर दिले — प्रत्येकाला तिच्या इच्छेनुसार, जगाच्या रक्षणकर्त्यांसारखे पुत्र मिळावेत.
पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ। कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि
पुष्पोत्कटेला दोन पुत्र झाले — राक्षसांचा राजा कुंभकर्ण आणि दशग्रीव, जे पृथ्वीवर बळाने बरोबरीचे कोणीच नव्हते.
मालिन जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम्। राकार्या मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा
मालिनीला एकच पुत्र झाला — विभीषण. राकेला एक जोडी झाली — खर आणि शूर्पणखा.
विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्। स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः
विभीषण रूपाने सर्वांपेक्षा उजवा होता. तो फार भाग्यवान, धर्माचे रक्षण करणारा आणि कर्मकांडात रमणारा झाला.
दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुङ्गवः। महोत्साहो महावीर्यो महासत्वपराक्रमः
दशग्रीव मात्र सर्वांत श्रेष्ठ, राक्षसांचा प्रमुख, मोठ्या उत्साहाचा, प्रचंड पराक्रमाचा आणि महान सामर्थ्याचा होता.
कुम्भकर्णओ बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिको युधि। मायावी रणशौण्डश्चरौद्रश्च रजनीचरः
कुंभकर्ण युद्धात बळाने सर्वांपेक्षा पुढे होता. तो मायावी, युद्धात कुशल, रौद्र आणि रात्री हिंडणारा होता.
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः। सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तदा
खर धनुष्यबाणात पराक्रमी, ब्राह्मणद्वेष्टा आणि मांसाहारी होता. शूर्पणखा रौद्र स्वभावाची आणि सिद्धांना अडथळा आणणारी होती.
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेसुचरितव्रताः। ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते
हे सर्वजण वेदज्ञ, शूर आणि उत्तम व्रतांचे पालन करणारे होते. ते आपल्या वडिलांसोबत गंधमादन पर्वतावर आनंदाने राहायचे.
ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम्। पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम्
तेथे त्यांनी आपल्या वडिलांसोबत उत्तम वैभवाने युक्त असलेला, दिव्य वाहनावर बसलेला वैश्रवण पाहिला.
जातामर्षास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः। ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा
त्यांना हे पाहून मनात जळफळाट झाला आणि त्यांनी कठोर तप करण्याचा निश्चय केला. मग त्यांनी ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करण्यासाठी घोर तप सुरू केले.
अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान्। वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः
दशग्रीव हजार वर्षे एक पायावर उभा राहिला, फक्त वायूचे सेवन करून, आणि पाच अग्नीत स्थिरचित्ताने तप केला.
अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः। विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयन्
कुंभकर्ण जमिनीवर झोपून, आहार आणि व्रत पाळत राहिला. विभीषण फक्त गळून पडलेली पाने एकदाच खात असे.
उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः। तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः
तो बुद्धिमान विभीषण नेहमी उपवासात आणि जपात मग्न राहिला. त्या काळात त्याने कठोर तप केले.
स्वरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः। परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ
शूर्पणखा आणि स्वराही, तप करत असताना, आनंदाने त्यांची सेवा आणि रक्षण करत होत्या.
पूर्णे वर्षसहस्रेतु शिरश्छित्त्वा दशाननः। जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, दशाननाने स्वतःचे डोके छाटून अग्नीत अर्पण केले. त्यामुळे जगाचा स्वामी प्रसन्न झाला.
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत्। प्रलोभ्यवरदानेन सर्वानेवपृथक्पृथक्
तेव्हा ब्रह्मदेव स्वतः तिथे गेला आणि प्रत्येकाला वेगळ्या वेगळ्या वरांची लालूच दाखवून त्यांची तपश्चर्या थांबवली.
प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः। यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथाऽस्तु तत्
तो म्हणाला, 'मला तुमच्यावर आनंद झाला आहे, मुलांनो, आता तप सोडा आणि हव्या त्या वरांची मागणी करा. अमरत्व सोडून जे काही हवे असेल ते मी देईन.'
यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया। तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सया
तुम्ही मोठ्या इच्छेने अग्नीत जे काही समिधा अर्पण केल्या आहेत, त्या सर्व गोष्टी तुमच्या इच्छेप्रमाणे तुमच्या शरीरात प्रकट होतील.
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा। भविष्यसि रणेऽरीणां विजेता न च संशयः
तुमच्या शरीरात कधीही कोणतेही विकार येणार नाहीत, आणि तुम्ही इच्छेनुसार कोणतेही रूप घेऊ शकता. युद्धात तुम्ही नेहमी शत्रूंवर विजय मिळवाल—यात शंका नाही.
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा। सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः
गंधर्व, देव, असुर, यक्ष, राक्षस, सर्प, किन्नर किंवा भूत यांच्या हातून मला कधीही पराभव व्हायला नको.
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योस्ति भयं रतव। ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया
हे बलाढ्य, या सर्वांचा मी उल्लेख केला, त्यांच्यापासून तुला काहीच भीती नाही; फक्त माणसांशिवाय—तुला शुभेच्छा—हे मी ठरवले आहे.