समस्तान्सरथान्पञ्चजयेयं युधि पाण्डवान्। इति राजाऽब्रवीद्देवं नेति देवस्तमब्रवीत्
राजा म्हणाला, 'युद्धात मी पांडवांना आणि त्यांच्या सारथ्यांसह सगळ्यांना जिंकू दे.' देव म्हणाला, 'नको.'
अजय्यांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान्युधि। ऋतेऽर्जुनं महाबाहुं नरं नाम सुरेश्वरम्
'तू युद्धात त्यांना अजिंक्य आणि मारता येणार नाही असं करशील — पण अर्जुन, तो महाबाहू, देवांचा स्वामी, त्याला सोडून.'
बदर्यां तप्ततपसं नारायणसहायकम्। अजितं सर्वलोकानां देवैरपि दुरासदम्
'बदरीमध्ये तो नारायणाच्या मदतीने कठोर तप करतो आहे, सगळ्या लोकांना अजिंक्य, देवांनाही सहज न जाऊ देता येणार नाही असा.'
मया दत्तं पाशुपतं दिव्यमप्रतिमं शरम्। अवाप लोकपालेभ्यो वज्रादीन्स महाशरान्
'मी त्याला दिव्य, अद्वितीय पाशुपत अस्त्र दिलं आहे; लोकपालांकडून त्याने वज्रासारखी मोठी अस्त्रं मिळवली आहेत.'
देवदेवो ह्यनन्तात्मा विष्णुः सुरगुरुः प्रभुः। प्रधानपुरुषोऽव्यक्तोविश्वात्माविश्वमूर्तिमान्
'देवतांचा देव, अनंत आत्मा, विष्णू, देवांचा गुरु, प्रभू, आदिपुरुष, अव्यक्त, विश्वाचा आत्मा, आणि सर्व रूपांचा स्वामी.'
युगान्तकाले संप्राप्ते कालाग्निर्दहते जगत्। सपर्वतार्णवद्वीपं सशैलवनकाननम्। निर्दहन्नागलोकांश्चपातालतलचारिणः
'युगाचा अंत आला की काळाग्नी संपूर्ण जग जाळतो — पर्वत, समुद्र, बेटं, डोंगर, वन, झाडं, सर्पलोक आणि पाताळात राहणारे सगळेही त्यात होरपळतात.'
अथान्तरिक्षे सुमहन्नानावर्णाः पयोधराः। घोरस्वरा विनदिनस्तटिन्मालावलम्बिनः। समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वाविवर्षन्तः समन्ततः
'मग आकाशात विविध रंगांचे मोठाले मेघ उठतात, भयंकर आवाज करतात, वीजांच्या लाटा त्यांना लटकतात, सगळ्या दिशांना पसरतात आणि सर्वत्र पाऊस पडतो.'
ततोऽग्नीं शमयामासुः संवर्ताग्निनियामकाः। अक्षमात्रैश्च धाराभिस्तिष्ठन्त्यापूर्य सर्वशः
'ते मेघ संहाराच्या अग्नीला विझवतात, आणि अक्षाच्या जाडीच्या धारा सर्वत्र ओतून सगळं पाणीभर करतात.'
एकार्णवे तदातस्मिन्नुपशान्तचराचरे। नष्टचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रवर्जिते। चतुर्युगसहस्रान्ते सलिलेनाप्लुता मही
'मग त्या एकाच महासागरात, सर्व चराचर शांत झाल्यावर, चंद्र, सूर्य, वारा, ग्रह-तारे नाहीसे झाल्यावर, चार युगांच्या हजार शेवटी, पृथ्वी पाण्यात बुडते.'
ततो नारायणाख्यस्तु सहस्राक्षः सहस्रपात्। सहस्रशीर्पा पुरुषः स्वप्नुकामस्त्वतीन्द्रियः
'मग नारायण, ज्याला हजार डोळे, हजार पाय, हजार डोकी आहेत, इंद्रियांपलीकडचा, झोपेच्या इच्छेने राहणारा पुरुष, उरतो.'
फणासहस्रविकटं शेषं पर्यङ्कभोगिनम्। सहस्रमिव तिग्मांशुसंघातममितद्युतिम्। कुन्देन्दुहारगोक्षीरमृणालकुमुदप्रभम्
'त्या भीषण हजार फण्यांच्या शेषावर, ज्याच्या वेटोळ्यांवर तो झोपतो, हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी, अमाप प्रकाशाचा, कुंद, चंद्र, दूध, चांदी किंवा कमळाच्या डांठासारखा शुभ्र.'
तत्रासौ भगवान्देवः स्वपञ्जलनिधौ तदा। नैशेन तमसा व्याप्तां स्वां रात्रिंकुरुते विभुः
'तेथे तो भगवंत त्या जलसागरात, रात्रीच्या अंधाराने वेढलेली आपली रात्र करतो.'
सत्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत। इमं चोदाहरन्त्यत्रश्लोकं नारायणं प्रति
'सत्त्वगुण वाढल्यावर तो जागा होतो आणि त्याला जग रिकामं दिसतं; आणि या विषयी नारायणाबद्दल एक श्लोक सांगितला जातो.'
आपो नारास्तत्तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः। अयनं तेन चैवास्ते तेन नारायणः स्मृतः
'पाणी म्हणजे नर, कारण तीच त्याची मूळ रूपं आहेत; म्हणून त्या पाण्यांना असं नाव आहे, आणि त्यावर तो विसावतो म्हणून त्याला नारायण म्हणतात.'
प्रध्यानसमकालं तुप्रजाहेतोः सनातनः। ध्यातमात्रे तु भगवन्नाभ्यां पद्मः समुत्थितः
गंभीर ध्यानाच्या त्या क्षणी, सृष्टीसाठी, हे सनातन प्रभो, तुझ्या ध्यान होताच तुझ्या नाभीतून एक कमळ उमललं.
ततश्चतुर्मुखो ब्रह्मा नाभिपद्माद्विनिःसृतः। तत्रोपविष्टः सहसा ब्रह्मा लोकपितामहः
मग त्या नाभिकमळातून चतुर्मुख ब्रह्मा प्रकट झाला; तिथेच अचानक ब्रह्मा, जगांचा पितामह, बसला.
शून्यं दृष्ट्वा जगत्कृत्स्नं मानसानात्मनः समान्। ततो मरीचिप्रमुखान्महर्षीनसृजन्नव
संपूर्ण जग रिकामं पाहून, स्वतःच्या मनातून ब्रह्म्याने प्रथम मरीचि व इतर महर्षी निर्माण केले.
तेऽसृजन्सर्वभूतानि त्रसानि स्थावराणि च। यक्षराक्षसभूतानि पिशाचोरगमानुषान्
त्या महर्षींनी सर्व सजीव आणि स्थावर जीव, यक्ष, राक्षस, भूत, पिशाच, सर्प आणि माणसं निर्माण केली.
सृजते ब्रह्ममूर्तिस्तु रक्षते पौरुषी तनुः। रौद्री भावेन शमयेत्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः
ब्रह्मरूपाने तो सृष्टी करतो, पुरुषरूपाने रक्षण करतो, आणि रौद्रभावाने संहार करतो—ही प्रजापतीच्या तीन अवस्था आहेत.
न श्रुतं ते सिन्धुपते विष्णोरद्भुतकर्मणः। कथ्यमानानि मुनिभिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
हे सिंधुपती, तुझ्या कानावर अद्भुत कर्म करणाऱ्या विष्णूच्या कथा, ऋषी आणि वेदपारंगत ब्राह्मण सांगतात, त्या अजून ऐकल्या नाहीत.
जलेन समनुप्राप्ते सर्वतः पृथिवीतले। तदा चैकार्णवे तस्मिननेकाकाशे प्रभुश्चरन्
जेव्हा पाण्याने साऱ्या पृथ्वीचं आच्छादन केलं, तेव्हा त्या एकाच महासागरात प्रभू अनेक रूपांनी संचार करत होता.
निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले समन्ततः। प्रतिष्ठानाय पृथिवीं मार्गमाणस्तदाऽभवत्
पावसाळ्यात रात्री जसा काजवा चमकतो, तसा तो पृथ्वीला आधार मिळावा म्हणून सर्वत्र शोधू लागला.
जले निमग्नां गां दृष्ट्वाचोद्धर्तुं मनसेच्छति। किंनु रूपमहं कृत्वासलिलादुद्धरे महीम्
पाण्यात बुडालेली पृथ्वी पाहून, त्याला मनात वाटलं—'मी कोणत्या रूपात हिला पाण्यातून वर काढू?'
एवं संचिन्त्य मनसा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा। जलक्रीडाभिरुचितं वाराहं रूपमस्मरत्
असं मनात विचार करून, दिव्य दृष्टीने पाहून, त्याने पाण्यात खेळायला योग्य असं वराहाचं रूप आठवलं.
कृत्वा वराहवपुपं वाङ्मयं वेदसंमितम्। दशयोजनविस्तीर्णमायतं शतयोजनम्
त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या वराहाचं रूप घेतलं, जे दहा योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब होतं.
महापर्वतवर्ष्माभं तीक्ष्णदंष्ट्रंप्रदीप्तिमत्। महामेघौघनिर्घोपं नीलजीमूतसन्निभम्
ते रूप मोठ्या पर्वतासारखं, तिखट आणि तेजस्वी दात असलेलं, मेघांच्या गडगडाटासारखं गर्जन करणारं, काळ्या मेघासारखं होतं.
भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः संप्राविशत्प्रभुः। दंष्ट्रेणैकेन चोद्धृत्यस्वे स्थाने न्यविशन्महीम्
यज्ञाच्या वराहासारखा तो प्रभू पाण्यात शिरला; एका दातावर पृथ्वी उचलून तिच्या जागी ठेवली.
पुनरेव महाबाहुरपूर्वां तनुमाश्रितः। नरस्य कृत्वाऽर्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं प्रभुः
पुन्हा त्या महाबली प्रभूने अद्भुत असं अर्धा मनुष्य व अर्धा सिंह असं रूप घेतलं.
दैत्येन्द्रस्य सभां गत्वापाणिं संस्पृश्यपाणिना। दैत्यानामादिपुरुषः सुरारिर्दितिनन्दनः
तो दैत्यराजाच्या सभेत गेला, त्याच्या हाताने त्याला स्पर्श केला; दैत्यांचा आदिपुरुष, दितीचा पुत्र, तिथे उभा राहिला.
दृष्ट्वा चापूर्ववपुषं क्रोधात्संरक्तलोचनः। शूलोद्यतकरः स्रग्वी हिरण्यकशिपुस्तदा
ती अद्भुत मूर्ती पाहून, हिरण्यकशिपू रागाने डोळे लाल करून, गळ्यात माळ घालून, त्रिशूळ उंचावून उभा राहिला.