एवमुक्तः स भीमस्तु भ्रात्रा चैव च कृष्णया। मुमोच तं महापापं जयद्रथमचेतनम्
भाऊ आणि कृष्णेने असं सांगितल्यावर, भीमाने तो मोठा पापी, शुद्ध हरपलेला जयद्रथ सोडून दिला.
स मुक्तोऽभ्येत्यराजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम्। ववन्दे विह्वलोराजातांश्च वृद्धान्मुनींस्तदा
मुक्त झाल्यावर त्याने राजाकडे जाऊन युधिष्ठिराला वंदन केले आणि घाबरत वडीलधाऱ्यांना व ऋषींनाही नमस्कार केला.
तमुवाच धृणी राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। तथाजयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना
धर्मपुत्र युधिष्ठिर, दयाळू राजा, त्याला सव्यसाचीने पकडलेला जयद्रथ पाहून असे म्हणाला.
अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः पुनः क्वचित्। स्त्रीकामुक धिगस्तु त्वां क्षुद्रः क्षत्रसहायवान्
तू आता दास नाहीस; जा, तुला सोडले आहे. पुन्हा कधी असं करू नकोस. स्त्रीलंपट, नीच, कमी दर्जाच्या क्षत्रियांशी संग करणाऱ्या, तुझी लाज वाटते.
एवंविधं हि क कुर्यात्त्वदनयः पुरुषाधमः। `कर्म धर्मविरुद्धं वै लोकदुष्टं च दुर्मते
असं कर्म कोणता पुरुष करेल, जसं तू केलंस, अरे नीच? हे कृत्य धर्माच्या विरुद्ध आहे आणि जगाला भ्रष्ट करते, अरे वाईट बुद्धीच्या.
गतसत्त्वमिव ज्ञात्वा कर्तारमशुभस्य तम्। संप्रेक्ष्यभरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः
तो जणू प्राणहीन झाल्यासारखा दिसत होता; हे पाहून, पाप करणाऱ्या त्याच्यावर भरतश्रेष्ठ राजाने दया केली.
धर्मे ते वर्धतां वुद्धिर्मा चाधर्मे मनः कृथाः। साश्च साथपादातः स्वस्ति गच्छ जयद्रथ
धर्मात तुझं समज वाढू दे, अधर्माकडे मन लागू देऊ नकोस. या शब्दांसह, जयद्रथ, शांतपणे जा.
एवमुक्तस्तु सव्रीजं तूष्णीं किंचिदवाङ्युखः। जगाम राजा दुःखार्तो गङ्गाद्वाराय भारत
असं सांगितल्यावर, राजा आपल्या सगळ्या लोकांसह, काहीसं खाली मान घालून, गप्प आणि दुःखी मनाने गंगाद्वाराकडे निघाला.
स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम्। तपश्चचार विपुलं तस्य प्रीतो वृषध्वजः
तो विरूपाक्ष, उमा-पती या देवाच्या आश्रयाला गेला आणि कठोर तपश्चर्या केली; वृषध्वज त्या तपाने प्रसन्न झाला.
बलिं स्वयं प्रत्यगृह्णात्प्रीयमाणस्त्रिलोचनः। वरं चास्मै ददौ देवः स जग्राह च तच्छृणु
त्रिनेत्र देवाने आनंदाने त्याचं बलिदान स्वतः स्वीकारलं आणि त्याला वर दिला; तो काय मिळाला ते ऐक.
समस्तान्सरथान्पञ्चजयेयं युधि पाण्डवान्। इति राजाऽब्रवीद्देवं नेति देवस्तमब्रवीत्
राजा म्हणाला, 'युद्धात मी पांडवांना आणि त्यांच्या सारथ्यांसह सगळ्यांना जिंकू दे.' देव म्हणाला, 'नको.'
अजय्यांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान्युधि। ऋतेऽर्जुनं महाबाहुं नरं नाम सुरेश्वरम्
'तू युद्धात त्यांना अजिंक्य आणि मारता येणार नाही असं करशील — पण अर्जुन, तो महाबाहू, देवांचा स्वामी, त्याला सोडून.'
बदर्यां तप्ततपसं नारायणसहायकम्। अजितं सर्वलोकानां देवैरपि दुरासदम्
'बदरीमध्ये तो नारायणाच्या मदतीने कठोर तप करतो आहे, सगळ्या लोकांना अजिंक्य, देवांनाही सहज न जाऊ देता येणार नाही असा.'
मया दत्तं पाशुपतं दिव्यमप्रतिमं शरम्। अवाप लोकपालेभ्यो वज्रादीन्स महाशरान्
'मी त्याला दिव्य, अद्वितीय पाशुपत अस्त्र दिलं आहे; लोकपालांकडून त्याने वज्रासारखी मोठी अस्त्रं मिळवली आहेत.'
देवदेवो ह्यनन्तात्मा विष्णुः सुरगुरुः प्रभुः। प्रधानपुरुषोऽव्यक्तोविश्वात्माविश्वमूर्तिमान्
'देवतांचा देव, अनंत आत्मा, विष्णू, देवांचा गुरु, प्रभू, आदिपुरुष, अव्यक्त, विश्वाचा आत्मा, आणि सर्व रूपांचा स्वामी.'
युगान्तकाले संप्राप्ते कालाग्निर्दहते जगत्। सपर्वतार्णवद्वीपं सशैलवनकाननम्। निर्दहन्नागलोकांश्चपातालतलचारिणः
'युगाचा अंत आला की काळाग्नी संपूर्ण जग जाळतो — पर्वत, समुद्र, बेटं, डोंगर, वन, झाडं, सर्पलोक आणि पाताळात राहणारे सगळेही त्यात होरपळतात.'
अथान्तरिक्षे सुमहन्नानावर्णाः पयोधराः। घोरस्वरा विनदिनस्तटिन्मालावलम्बिनः। समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वाविवर्षन्तः समन्ततः
'मग आकाशात विविध रंगांचे मोठाले मेघ उठतात, भयंकर आवाज करतात, वीजांच्या लाटा त्यांना लटकतात, सगळ्या दिशांना पसरतात आणि सर्वत्र पाऊस पडतो.'
ततोऽग्नीं शमयामासुः संवर्ताग्निनियामकाः। अक्षमात्रैश्च धाराभिस्तिष्ठन्त्यापूर्य सर्वशः
'ते मेघ संहाराच्या अग्नीला विझवतात, आणि अक्षाच्या जाडीच्या धारा सर्वत्र ओतून सगळं पाणीभर करतात.'
एकार्णवे तदातस्मिन्नुपशान्तचराचरे। नष्टचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रवर्जिते। चतुर्युगसहस्रान्ते सलिलेनाप्लुता मही
'मग त्या एकाच महासागरात, सर्व चराचर शांत झाल्यावर, चंद्र, सूर्य, वारा, ग्रह-तारे नाहीसे झाल्यावर, चार युगांच्या हजार शेवटी, पृथ्वी पाण्यात बुडते.'
ततो नारायणाख्यस्तु सहस्राक्षः सहस्रपात्। सहस्रशीर्पा पुरुषः स्वप्नुकामस्त्वतीन्द्रियः
'मग नारायण, ज्याला हजार डोळे, हजार पाय, हजार डोकी आहेत, इंद्रियांपलीकडचा, झोपेच्या इच्छेने राहणारा पुरुष, उरतो.'
फणासहस्रविकटं शेषं पर्यङ्कभोगिनम्। सहस्रमिव तिग्मांशुसंघातममितद्युतिम्। कुन्देन्दुहारगोक्षीरमृणालकुमुदप्रभम्
'त्या भीषण हजार फण्यांच्या शेषावर, ज्याच्या वेटोळ्यांवर तो झोपतो, हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी, अमाप प्रकाशाचा, कुंद, चंद्र, दूध, चांदी किंवा कमळाच्या डांठासारखा शुभ्र.'
तत्रासौ भगवान्देवः स्वपञ्जलनिधौ तदा। नैशेन तमसा व्याप्तां स्वां रात्रिंकुरुते विभुः
'तेथे तो भगवंत त्या जलसागरात, रात्रीच्या अंधाराने वेढलेली आपली रात्र करतो.'
सत्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत। इमं चोदाहरन्त्यत्रश्लोकं नारायणं प्रति
'सत्त्वगुण वाढल्यावर तो जागा होतो आणि त्याला जग रिकामं दिसतं; आणि या विषयी नारायणाबद्दल एक श्लोक सांगितला जातो.'
आपो नारास्तत्तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः। अयनं तेन चैवास्ते तेन नारायणः स्मृतः
'पाणी म्हणजे नर, कारण तीच त्याची मूळ रूपं आहेत; म्हणून त्या पाण्यांना असं नाव आहे, आणि त्यावर तो विसावतो म्हणून त्याला नारायण म्हणतात.'
प्रध्यानसमकालं तुप्रजाहेतोः सनातनः। ध्यातमात्रे तु भगवन्नाभ्यां पद्मः समुत्थितः
गंभीर ध्यानाच्या त्या क्षणी, सृष्टीसाठी, हे सनातन प्रभो, तुझ्या ध्यान होताच तुझ्या नाभीतून एक कमळ उमललं.
ततश्चतुर्मुखो ब्रह्मा नाभिपद्माद्विनिःसृतः। तत्रोपविष्टः सहसा ब्रह्मा लोकपितामहः
मग त्या नाभिकमळातून चतुर्मुख ब्रह्मा प्रकट झाला; तिथेच अचानक ब्रह्मा, जगांचा पितामह, बसला.
शून्यं दृष्ट्वा जगत्कृत्स्नं मानसानात्मनः समान्। ततो मरीचिप्रमुखान्महर्षीनसृजन्नव
संपूर्ण जग रिकामं पाहून, स्वतःच्या मनातून ब्रह्म्याने प्रथम मरीचि व इतर महर्षी निर्माण केले.
तेऽसृजन्सर्वभूतानि त्रसानि स्थावराणि च। यक्षराक्षसभूतानि पिशाचोरगमानुषान्
त्या महर्षींनी सर्व सजीव आणि स्थावर जीव, यक्ष, राक्षस, भूत, पिशाच, सर्प आणि माणसं निर्माण केली.
सृजते ब्रह्ममूर्तिस्तु रक्षते पौरुषी तनुः। रौद्री भावेन शमयेत्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः
ब्रह्मरूपाने तो सृष्टी करतो, पुरुषरूपाने रक्षण करतो, आणि रौद्रभावाने संहार करतो—ही प्रजापतीच्या तीन अवस्था आहेत.
न श्रुतं ते सिन्धुपते विष्णोरद्भुतकर्मणः। कथ्यमानानि मुनिभिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
हे सिंधुपती, तुझ्या कानावर अद्भुत कर्म करणाऱ्या विष्णूच्या कथा, ऋषी आणि वेदपारंगत ब्राह्मण सांगतात, त्या अजून ऐकल्या नाहीत.