पुरा हि मन्त्राहुतिपूजितायां हुताग्निवेद्यां बलिभुङ्गिलीयते। श्रुतिं च सम्यक्प्रसृतां महाध्वरे ग्राम्यो जनो यद्वदसौ न नाशयेत्
पूर्वी जेव्हा यज्ञात योग्य मंत्रांनी आहुती दिली जायची आणि अग्नि आदराने पूजला जायचा, तेव्हा यज्ञासाठी ठेवलेलं अन्न योग्य त्या पात्रानेच घेतलं जायचं. मोठ्या यज्ञात शुद्ध वेदपठण होत असताना, साधारण लोकांनी त्यात अडथळा आणू नये, हे जसं ठरलं आहे तसंच.
मा वः प्रियायाः सुनसं सुलोचनं चन्द्रप्रभाच्छं वदनं प्रसन्नम्। स्पृश्याच्छुभं कश्चिदकृत्यकारी श्वा वै पुरोडाशमिवाध्वरस्थम्
तुमच्या प्रिय पत्नीचं सुंदर नाक, मोहक डोळे, चंद्रासारखं तेजस्वी आणि प्रसन्न चेहरा—हे कुणीही चुकीचं वागणारा स्पर्श करू नये, जसं कुत्र्याने यज्ञातील पुरोडाशाला स्पर्श करू नये.
एतानि वर्त्मान्यनुयात शीघ्रं मा वः कालः क्षिप्रमिहात्यगाद्वै
ही मार्गं लवकर चालत जा, नाहीतर वेळ इथे पटकन निघून जाईल.
शीघ्रं प्रधावध्वमितो नरेन्द्रा यावन्न दूरं व्रजतीति पापः। प्रत्याहरध्वं द्विषतां सकाशा- ल्लक्ष्मीमिव स्वां दयितां नृसिंहाः
राजांनो, इथून लवकर पळा, तो दुष्ट अजून दूर गेला नाही. शत्रूंपासून मागे फिरा, जसं सिंह आपल्या प्रिय लक्ष्मीला परत मिळवतो तसं.
भद्रे प्रतिक्राम नियच्छ वाचं माऽस्मत्सकाशे परुषाण्यवोचः। राजानो वा यदि वा राजपुत्रा बलेन मत्ताः पञ्चतां प्राप्नुवन्ति
सौम्ये, मागे वळ आणि आपली वाणी आवर; आमच्यासमोर कठोर शब्द बोलू नकोस. राजा असो वा राजपुत्र, जर ते सामर्थ्याने गर्विष्ठ झाले तर शेवटी त्यांचा नाशच होतो.
एतावदुक्त्वा प्रययुर्हि शीघ्रं तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमानाः। मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छ्वसन्तो ज्यां विक्षिपन्तश्च महाधनुर्भ्यः
असं म्हणून ते सर्व लवकर निघून गेले आणि त्याच मार्गांनी पुढे चालले. पुन्हा पुन्हा सर्पासारखा श्वास घेत, मोठ्या धनुष्यांची प्रत्यंचा ताणत होते.
ततोऽपश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु- मुद्धूतं वै वाजिस्वुरप्रणुन्नम्। पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं विक्रोशन्तं भीम पार्थेत्यभीक्ष्णम्
मग त्यांनी त्या सैन्याचा धूरळा पाहिला, जो घोड्यांच्या धावण्याने उडत होता. पायदळांच्या मध्ये धौम्य उभा होता, तो पुन्हा पुन्हा 'भीम! पार्थ!' असं मोठ्याने हाक देत होता.
ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्वाः सुखं भवानेत्विति राजपुत्राः। श्येना यथैवामिषसंप्रयुक्ता जवेन तत्सैन्यमथाभ्यधावन्
राजपुत्रांनी दुःखी झालेल्या धौम्याला धीर दिला आणि म्हणाले, 'तुम्ही सुखी व्हा.' मग गरुड जसं मांसाकडे धाव घेतात तसं ते त्या सैन्याकडे वेगाने धावले.
तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां संरब्धानां धर्षणाद्याज्ञसेन्याः। क्रोधः प्रजज्वाल जयद्रथं च दृष्ट्वा प्रियां तस्य रथे स्थितां च
इंद्रासारखी पराक्रम असलेल्या, संतप्त आणि धाडसी अशा त्या वीरांमध्ये प्रचंड राग पेटला, विशेषतः जयद्रथ आपल्या प्रियेबरोबर रथावर उभा असल्याचं पाहिल्यावर.
प्रचुक्रुशुश्चाप्यथ सिन्धुराजं वृकोदरश्चैव धनंजयश्च। यमौ च राजा च महाधनुर्धरा- स्ततो दिशः संमुमुहुः परेषाम्
मग भीम, धनंजय, यमपुत्र दोघे आणि राजा—हे सर्व मोठ्या धनुष्यधारी—सिंधुराजावर गर्जना करू लागले. त्यामुळे शत्रूंच्या फौजा गोंधळून गेल्या.
ततो घोरतरः शब्दो वने समभवत्तदा। भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वाक्षत्रियणाममर्षिणाम्
मग त्या वनात भीमसेन आणि अर्जुन या क्रुद्ध क्षत्रियांना पाहून आणखी भयंकर आवाज उठला.
तेषां ध्वजाग्राण्यभिवीक्ष्य राजा स्वयंदुरात्मा कुरुपुङ्गवानाम्। जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच रथे स्थितां भानुमतीं हतौजाः
कुरुवंशातील श्रेष्ठ वीरांचे ध्वज पाहून, हट्टी जयद्रथाने तेजस्वी, रथावर उभी असलेल्या, शक्तिहीन झालेल्या याज्ञसेनीला म्हणाले.
आयान्तीमे पञ्चरथा महान्तो मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते। सा जानती ख्यापय नः सुकेशि परंपरं पाण्डवानां रथस्थम्
हे कृष्णे, हे पाच मोठे रथ येताना दिसत आहेत; मला वाटतं हे तुझे पतीच आहेत. म्हणून, सुकेशी, तुला माहिती आहेच, पांडवांची वंशावळ आम्हाला सांग.
किं ते ज्ञातैर्मूढ महाधनुर्धरै- रनायुष्यं कर्म कुत्वाऽतिघोरम्। एते वीराः पतयो मे समेता न वः शेषः कश्चिदिहास्ति युद्धे
अरे मूर्खा, त्या मोठ्या धनुर्धारींची माहिती घेऊन काय उपयोग? एवढं भयंकर कृत्य करून तू आपला जीव धोक्यात का घालतोस? हे वीर, माझे प्रतिस्पर्धी, एकत्र आले आहेत; या युद्धात तुमच्यातला कुणीही वाचणार नाही.
आख्यातव्यं त्वेव सर्वं मुमूर्षो- र्मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः। न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम्
तरीही, तू विचारल्यावर, मरायच्या तयारीत असलेल्या माणसाला सर्व सांगणं हेच धर्म आहे. मला तुझ्यामुळे ना भीती वाटते, ना चिंता, कारण मी धर्मराज आणि त्याचे भाऊ समोर पाहते आहे.
यस् ध्वजाग्रे नदतो मृदङ्गौ नन्दोपनन्दौ मधुरौ सुयुक्तौ। एनं स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं सदा जनाः कृत्यवन्तोऽनुयान्ति
ज्याच्या ध्वजावर नाद करणारे, गोड आणि उत्तम जुळवलेले नंद आणि उपनंद असे मृदंग आहेत, त्याच्यामागे नेहमी कर्तव्यपरायण लोक असतात, कारण तो नेहमी धर्म आणि अर्थाचा विचार करणारा आहे.
य एष जाम्बूनदशुद्धगौरः। प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः। एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे
जो हा शुद्ध जांभू सोन्यासारखा सुवर्णवर्णी, तिखट चेहरा, सडपातळ शरीर आणि मोठ्या डोळ्यांचा आहे, त्याला कुरुवंशातील श्रेष्ठ, धर्मपुत्र युधिष्ठिर, माझा पती असं म्हणतात.
अप्येष शत्रोः शरणागतस्य दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः। परैह्येनं मूढ जवेन भूतये त्वमात्मनः प्राञ्जलिर्न्यस्शस्त्रः
शत्रूने जरी शरण येऊन मदत मागितली, तरी हा धर्मनिष्ठ आणि शूर राजा आपला जीवही देईल. म्हणून, अरे मूर्खा, स्वतःच्या भल्यासाठी हात जोडून आणि शस्त्र खाली ठेवून त्याच्याकडे लवकर जा.
अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्यं महाभुजं सालमिव प्रवृद्धम्। संदष्टौष्ठं भ्रुकुटीसंहतभ्रुवं वृकोदरो नाम पतिर्ममैषः
आता, त्या रथावर बसलेला, मोठ्या बाहूंचा, उंच वटवृक्षासारखा, ओठ घट्ट दाबलेला आणि भुवया एकत्र केलेला जो आहे, तो म्हणजे वृकोदर, माझा पती.
आजानेया बलिनः साधुदान्ता महाबलाः शूरमुदावहन्ति। एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि भीमेति शब्दोऽस्य ततः पृथिव्याम्
बलवान, उत्तम आणि नीट शिकवलेले घोडे या शूर वीराला नेत आहेत. याची कृत्ये माणसाच्या कक्षा ओलांडणारी आहेत, म्हणूनच 'भीम' हे नाव पृथ्वीवर सर्वत्र ऐकू येते.
नास्यापराद्धाः शेषमवाप्नुवन्ति नायं वैरं विस्मरते कदाचित्। वैरस्यान्तं संविधायोपयाति पश्चाच्छान्तिं न च तत्तप्यतीव
जो त्याचा अपमान करतो, तो सुटत नाही; हा कधीच वैर विसरत नाही. तो जेव्हा वैर संपवतो, तेव्हाच शांत होतो, आणि त्यानंतर त्याला त्याचे काहीही दु:ख वाटत नाही.
धनुर्धराग्र्यो धृतिमान्यशस्वी जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीरः। भ्राता च शिष्यश्च युधिष्ठिरस्य धनंजयो नाम पतिर्ममैषः
हा धनुर्धारी सर्वांत श्रेष्ठ, धीराचा, कीर्तीमान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, वडीलधाऱ्यांची सेवा करणारा, पुरुषांमध्ये वीर, युधिष्ठिराचा भाऊ आणि शिष्य, धनंजय माझा पती आहे.
यो वै न कामान्न भयान्न लोभा- त्त्यजेद्धर्मं न नृशंसं च कुर्यात्। स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः कुन्तीसुतः शत्रुसहः प्रमाथी
हा कधीच इच्छा, भीती किंवा लोभामुळे धर्म सोडत नाही, ना कधी क्रूरपणा करतो. कुंतीचा हा पुत्र अग्नीइतका तेजस्वी, शत्रूंचा संहार करणारा आणि अत्यंत बलवान आहे.
यः सर्वधर्मार्तविनिश्चयज्ञो भयार्तानां भयहर्ता मनीषी। `बन्धुप्रियः शस्त्रभृतां वरिष्ठो महाहवेष्वप्रतिवार्यवीर्यः
हा सर्व धर्मांचा आणि त्यांच्या अर्थाचा जाणकार आहे, घाबरलेल्यांची भीती दूर करणारा, बुद्धिमान, नातेवाईकांना प्रिय, शस्त्रधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, आणि मोठ्या युद्धात याच्या शौर्याला कोणीही थांबवू शकत नाही.
यस्योत्तमं रूपमाहुः पृथिव्यां यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे। प्राणैर्गरीयांसमनुव्रतं वै स एष वीरो नकुलः पतिर्मे
ज्याचं रूप पृथ्वीवर सर्वांत सुंदर मानलं जातं, ज्याचं सर्व पांडव प्राणपणाने रक्षण करतात, आणि जो नेहमी निष्ठावान आहे, तो वीर नकुल माझा पती आहे.
यः खङ्गयोधी लघुचित्रहस्तो महांश्च धीमान्सहदेवोऽद्वितीयः। यस्याद्यकर्म द्रक्ष्यसे मूढसत्व शतक्रतोर्वा दैत्यसेनासु सङ्ख्ये
जो तलवार चालवण्यात पटाईत, हलक्या आणि कुशल हाताचा, मोठा आणि बुद्धिमान, असा अद्वितीय सहदेव आहे. आज तू त्याची कृत्ये बघशील, जशी इंद्राने दैत्यांच्या सैन्यात बघितली होती.
शूरः कृतास्त्रो मतिमान्मनस्वी प्रियंकरो धर्मसुतस्य राज्ञः। हुताशचन्द्रार्कसमानतेजा जघन्यजः पाण्डवानां प्रियश्च
हा शूर, शस्त्रविद्येत निपुण, बुद्धिमान, मनाने स्थिर, धर्मराज युधिष्ठिराचा आवडता, अग्नी, चंद्र आणि सूर्यासारखा तेजस्वी, पांडवांमध्ये सर्वांत लहान आणि सर्वांचा प्रिय आहे.
बुद्ध्या समो यस् नरो न विद्यते वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः। सएष शूरो नित्यममर्षणश्च धीमान्प्राज्ञः सहदेवः पतिर्मे
बुद्धी आणि बोलण्यात याच्या तोडीचा कोणीही नाही, सज्जनांमध्ये निर्णय घेण्यात हा पारंगत आहे. हा नेहमी शूर, संयमी आणि ज्ञानी सहदेव माझा पती आहे.
त्यजेत्प्राणान्प्रविशेद्धव्यवाहं न त्वेवैष व्याहरेद्धर्मबाह्यम्। सदा मनस्वी क्षत्रधर्मे रतश्च कुन्त्याः प्राणैरिष्टतमो नृवीरः
हा आपले प्राण सोडेल किंवा अग्नीत उडी घेईल, पण कधीही अधर्माचे बोल काढणार नाही. हा नेहमी मनाने स्थिर, क्षत्रिय धर्मात रमणारा, कुंतीला प्राणांहून प्रिय असा वीर आहे.
विशीर्यनतीं नावमिवार्णवान्ते रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे। सेनां तवेमां हतसर्वयोधां विक्षोभितां द्रक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः
समुद्रात तुटलेल्या, रत्नांनी भरलेल्या आणि मगराच्या पाठीवर पडलेल्या होडीसारखी, तुझी ही सेना पांडुपुत्रांनी सर्व योद्धे मारून विखुरली जाईल, हे तू पाहशील.