यद्येव देवीं पृथिवीं प्रविष्टा दिवं प्रपन्नाऽप्यथवा समुद्रम्। तस्या गमिष्यन्ति पदे हि पार्था- स्तथा हि संतप्यति धर्मराजः
राणी पृथ्वीमध्ये शिरली असो, आकाशात गेली असो किंवा समुद्रात गेली असो, पांडव तिच्या मागे जातील; इतका धर्मराज युधिष्ठिर दुःखी आहे.
को हीदृशानामरिमर्दनानां क्लेशक्षमाणामपराजितानाम्। प्राणैः समामिष्टतमां जिहीर्षे- दनुत्तमं रत्नमिव प्रमूढः
अशा शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, कष्ट सहन करणाऱ्या आणि अजिंक्य असलेल्या वीरांची सर्वात प्रिय गोष्ट, जणू अमूल्य रत्न, कोण मूर्ख प्राणावर उदार होऊन हिसकावून नेईल?
न बुध्यते नाथवतीमिहाद्य बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम्। कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः
आज पांडवांच्या हृदयाला तिच्या अनुपस्थितीची जाणीव होत नाही, जणू त्यांचा रक्षण करणारा नाही; कोणाच्या शरीराला आज तीक्ष्ण बाण भेदून पृथ्वीवर पाडतील?
मा त्वं शुचस्तां प्रति भीरु विद्धि यथाऽद्य कृष्णा पुनरेष्यतीति। निहत्य सर्वान्द्विषतः समग्रा- न्पार्थाः समेष्यनत्यथ याज्ञसेन्या
भीतीने दुःखी होऊ नकोस; आज कृष्णा परत येईल, हे जाण. पांडव सर्व शत्रूंचा नाश करून याज्ञसेनीला परत आणतील.
अथाब्रवीच्चारुमुखं प्रसृज्य धात्रेयिका सारथिमिन्द्रसेनम्। जयद्रथेनापहृताप्रमथ्य पञ्चेन्द्रकल्पान्परिभूय कृष्णा
तेव्हा धाईची सून सुंदर चेहऱ्याच्या सोबतीला सोडून इंद्रसेन सारथ्याला म्हणाली: 'जयद्रथाने, इंद्रासारख्या वीरांना हरवून, कृष्णेला पळवून नेले.'
तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्यमूनि वृक्षाश्च न म्लान्ति तथैव भग्नाः। आवर्तयध्वं ह्यनुयात शीघ्रं न दूरयातैव हि राजपुत्री
इथे नवे पाऊलवाट दिसतात; झाडे तुटली असली तरी कोमेजलेली नाहीत. पटकन वळा आणि पाठलाग करा—राजकुमारी फार दूर गेलेली नाही.
सन्नह्यध्वं सर्व एवेन्द्रकल्पा महान्ति चारूणि च दंशनानि। गृह्णीत चापानि महाधनानि शरांश्च शीघ्रं पदवीं व्रजध्वम्
सर्वजण, इंद्रासारखे बलवान, शस्त्र धरा; मोठी आणि सुंदर कवच घाला, उत्तम धनुष्य आणि तीक्ष्ण बाण घ्या, आणि पटकन तिच्या मागे जा.
पुरा हि निर्भर्त्सनदण्डमोहिता प्रमूढचित्ता वदनेन शुष्यता। ददाति कस्मैचिदनर्हते तनुं वराज्यपूर्णामिव भस्मनि स्रुचम्
कधी कठोर बोलणी आणि शिक्षा मिळून तिचे मन गोंधळले, चेहरा कोमेजला, आणि तिला अयोग्य व्यक्तीकडे दिले गेले—जणू तुपाने भरलेली समई राखेत टाकावी.
पुरा तुषाग्नाविव हूयते हविः पुरा श्मशाने स्रगिवापविद्ध्यते। पुरा च सोमोऽध्वरगोऽवलिह्यते शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते
कधी जणू थंड राखेत आहुती टाकावी, किंवा स्मशानात हार फेकावा, किंवा यज्ञात सोम राहून पुजाऱ्यांच्या अनुपस्थितीत कुत्र्याने चाटावा, तशी तिची अवस्था झाली.
पुरा हि पार्थाश्च दृतौ च कापिली प्रसिच्छते क्षीरधारा यतध्वम्'। महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा पुरा सृगालो नलिनीं विगाहते
पूर्वी, हे पांडव आणि द्रुपदकन्या, जणू दूधाच्या धारा रोखल्या गेल्या, मोठ्या जंगलात शिकार करून परतलात, आणि एकदा कोल्हा कमळाच्या तळ्यात शिरला.
पुरा हि मन्त्राहुतिपूजितायां हुताग्निवेद्यां बलिभुङ्गिलीयते। श्रुतिं च सम्यक्प्रसृतां महाध्वरे ग्राम्यो जनो यद्वदसौ न नाशयेत्
पूर्वी जेव्हा यज्ञात योग्य मंत्रांनी आहुती दिली जायची आणि अग्नि आदराने पूजला जायचा, तेव्हा यज्ञासाठी ठेवलेलं अन्न योग्य त्या पात्रानेच घेतलं जायचं. मोठ्या यज्ञात शुद्ध वेदपठण होत असताना, साधारण लोकांनी त्यात अडथळा आणू नये, हे जसं ठरलं आहे तसंच.
मा वः प्रियायाः सुनसं सुलोचनं चन्द्रप्रभाच्छं वदनं प्रसन्नम्। स्पृश्याच्छुभं कश्चिदकृत्यकारी श्वा वै पुरोडाशमिवाध्वरस्थम्
तुमच्या प्रिय पत्नीचं सुंदर नाक, मोहक डोळे, चंद्रासारखं तेजस्वी आणि प्रसन्न चेहरा—हे कुणीही चुकीचं वागणारा स्पर्श करू नये, जसं कुत्र्याने यज्ञातील पुरोडाशाला स्पर्श करू नये.
एतानि वर्त्मान्यनुयात शीघ्रं मा वः कालः क्षिप्रमिहात्यगाद्वै
ही मार्गं लवकर चालत जा, नाहीतर वेळ इथे पटकन निघून जाईल.
शीघ्रं प्रधावध्वमितो नरेन्द्रा यावन्न दूरं व्रजतीति पापः। प्रत्याहरध्वं द्विषतां सकाशा- ल्लक्ष्मीमिव स्वां दयितां नृसिंहाः
राजांनो, इथून लवकर पळा, तो दुष्ट अजून दूर गेला नाही. शत्रूंपासून मागे फिरा, जसं सिंह आपल्या प्रिय लक्ष्मीला परत मिळवतो तसं.
भद्रे प्रतिक्राम नियच्छ वाचं माऽस्मत्सकाशे परुषाण्यवोचः। राजानो वा यदि वा राजपुत्रा बलेन मत्ताः पञ्चतां प्राप्नुवन्ति
सौम्ये, मागे वळ आणि आपली वाणी आवर; आमच्यासमोर कठोर शब्द बोलू नकोस. राजा असो वा राजपुत्र, जर ते सामर्थ्याने गर्विष्ठ झाले तर शेवटी त्यांचा नाशच होतो.
एतावदुक्त्वा प्रययुर्हि शीघ्रं तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमानाः। मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छ्वसन्तो ज्यां विक्षिपन्तश्च महाधनुर्भ्यः
असं म्हणून ते सर्व लवकर निघून गेले आणि त्याच मार्गांनी पुढे चालले. पुन्हा पुन्हा सर्पासारखा श्वास घेत, मोठ्या धनुष्यांची प्रत्यंचा ताणत होते.
ततोऽपश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु- मुद्धूतं वै वाजिस्वुरप्रणुन्नम्। पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं विक्रोशन्तं भीम पार्थेत्यभीक्ष्णम्
मग त्यांनी त्या सैन्याचा धूरळा पाहिला, जो घोड्यांच्या धावण्याने उडत होता. पायदळांच्या मध्ये धौम्य उभा होता, तो पुन्हा पुन्हा 'भीम! पार्थ!' असं मोठ्याने हाक देत होता.
ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्वाः सुखं भवानेत्विति राजपुत्राः। श्येना यथैवामिषसंप्रयुक्ता जवेन तत्सैन्यमथाभ्यधावन्
राजपुत्रांनी दुःखी झालेल्या धौम्याला धीर दिला आणि म्हणाले, 'तुम्ही सुखी व्हा.' मग गरुड जसं मांसाकडे धाव घेतात तसं ते त्या सैन्याकडे वेगाने धावले.
तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां संरब्धानां धर्षणाद्याज्ञसेन्याः। क्रोधः प्रजज्वाल जयद्रथं च दृष्ट्वा प्रियां तस्य रथे स्थितां च
इंद्रासारखी पराक्रम असलेल्या, संतप्त आणि धाडसी अशा त्या वीरांमध्ये प्रचंड राग पेटला, विशेषतः जयद्रथ आपल्या प्रियेबरोबर रथावर उभा असल्याचं पाहिल्यावर.
प्रचुक्रुशुश्चाप्यथ सिन्धुराजं वृकोदरश्चैव धनंजयश्च। यमौ च राजा च महाधनुर्धरा- स्ततो दिशः संमुमुहुः परेषाम्
मग भीम, धनंजय, यमपुत्र दोघे आणि राजा—हे सर्व मोठ्या धनुष्यधारी—सिंधुराजावर गर्जना करू लागले. त्यामुळे शत्रूंच्या फौजा गोंधळून गेल्या.
ततो घोरतरः शब्दो वने समभवत्तदा। भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वाक्षत्रियणाममर्षिणाम्
मग त्या वनात भीमसेन आणि अर्जुन या क्रुद्ध क्षत्रियांना पाहून आणखी भयंकर आवाज उठला.
तेषां ध्वजाग्राण्यभिवीक्ष्य राजा स्वयंदुरात्मा कुरुपुङ्गवानाम्। जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच रथे स्थितां भानुमतीं हतौजाः
कुरुवंशातील श्रेष्ठ वीरांचे ध्वज पाहून, हट्टी जयद्रथाने तेजस्वी, रथावर उभी असलेल्या, शक्तिहीन झालेल्या याज्ञसेनीला म्हणाले.
आयान्तीमे पञ्चरथा महान्तो मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते। सा जानती ख्यापय नः सुकेशि परंपरं पाण्डवानां रथस्थम्
हे कृष्णे, हे पाच मोठे रथ येताना दिसत आहेत; मला वाटतं हे तुझे पतीच आहेत. म्हणून, सुकेशी, तुला माहिती आहेच, पांडवांची वंशावळ आम्हाला सांग.
किं ते ज्ञातैर्मूढ महाधनुर्धरै- रनायुष्यं कर्म कुत्वाऽतिघोरम्। एते वीराः पतयो मे समेता न वः शेषः कश्चिदिहास्ति युद्धे
अरे मूर्खा, त्या मोठ्या धनुर्धारींची माहिती घेऊन काय उपयोग? एवढं भयंकर कृत्य करून तू आपला जीव धोक्यात का घालतोस? हे वीर, माझे प्रतिस्पर्धी, एकत्र आले आहेत; या युद्धात तुमच्यातला कुणीही वाचणार नाही.
आख्यातव्यं त्वेव सर्वं मुमूर्षो- र्मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः। न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम्
तरीही, तू विचारल्यावर, मरायच्या तयारीत असलेल्या माणसाला सर्व सांगणं हेच धर्म आहे. मला तुझ्यामुळे ना भीती वाटते, ना चिंता, कारण मी धर्मराज आणि त्याचे भाऊ समोर पाहते आहे.
यस् ध्वजाग्रे नदतो मृदङ्गौ नन्दोपनन्दौ मधुरौ सुयुक्तौ। एनं स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं सदा जनाः कृत्यवन्तोऽनुयान्ति
ज्याच्या ध्वजावर नाद करणारे, गोड आणि उत्तम जुळवलेले नंद आणि उपनंद असे मृदंग आहेत, त्याच्यामागे नेहमी कर्तव्यपरायण लोक असतात, कारण तो नेहमी धर्म आणि अर्थाचा विचार करणारा आहे.
य एष जाम्बूनदशुद्धगौरः। प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्षः। एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे
जो हा शुद्ध जांभू सोन्यासारखा सुवर्णवर्णी, तिखट चेहरा, सडपातळ शरीर आणि मोठ्या डोळ्यांचा आहे, त्याला कुरुवंशातील श्रेष्ठ, धर्मपुत्र युधिष्ठिर, माझा पती असं म्हणतात.
अप्येष शत्रोः शरणागतस्य दद्यात्प्राणान्धर्मचारी नृवीरः। परैह्येनं मूढ जवेन भूतये त्वमात्मनः प्राञ्जलिर्न्यस्शस्त्रः
शत्रूने जरी शरण येऊन मदत मागितली, तरी हा धर्मनिष्ठ आणि शूर राजा आपला जीवही देईल. म्हणून, अरे मूर्खा, स्वतःच्या भल्यासाठी हात जोडून आणि शस्त्र खाली ठेवून त्याच्याकडे लवकर जा.
अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्यं महाभुजं सालमिव प्रवृद्धम्। संदष्टौष्ठं भ्रुकुटीसंहतभ्रुवं वृकोदरो नाम पतिर्ममैषः
आता, त्या रथावर बसलेला, मोठ्या बाहूंचा, उंच वटवृक्षासारखा, ओठ घट्ट दाबलेला आणि भुवया एकत्र केलेला जो आहे, तो म्हणजे वृकोदर, माझा पती.
आजानेया बलिनः साधुदान्ता महाबलाः शूरमुदावहन्ति। एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि भीमेति शब्दोऽस्य ततः पृथिव्याम्
बलवान, उत्तम आणि नीट शिकवलेले घोडे या शूर वीराला नेत आहेत. याची कृत्ये माणसाच्या कक्षा ओलांडणारी आहेत, म्हणूनच 'भीम' हे नाव पृथ्वीवर सर्वत्र ऐकू येते.