तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुङ्गव। उपर्युपरि शक्रस् लोका दिव्या गुणान्विताः
मुनीश्रेष्ठा, अशा लोकांच्या लोकांपेक्षा वरती इंद्राचे दिव्य आणि गुणांनी युक्त लोक आहेत.
परतो ब्रह्मणस्तस्य लोकस्तेजोमयः शुभः। यत्र यान्त्यृषयो ब्रह्मन्पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः
त्यापुढे तेजस्वी आणि शुभ ब्रह्मलोक आहे, जिथे शुद्ध झालेल्या ऋषी आपल्या पुण्यकर्मामुळे जातात.
ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः। तेषां लोकाः परतरे यान्यजन्तीह देवताः
तेथे ऋभू नावाचे इतर देवतांमध्येही श्रेष्ठ असणारे देव आहेत. त्यांचे लोक अजूनही वरच्या स्तरावर आहेत, ज्यांची येथे देवताही पूजा करतात.
स्वयंप्रभास्ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे। न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न भोगैश्वर्यमत्सरः
ते लोक स्वयंप्रकाशित, तेजस्वी आणि इच्छित सर्व काही देणारे आहेत. तिथे स्त्रीकडून दुःख, भोगाचा गर्व किंवा संपत्तीचा अहंकार नसतो.
न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाप्यमृतभोजनाः। तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः
ते यज्ञातील आहुतींनी किंवा अमृतासारख्या अन्नाने जगत नाहीत. त्यांची देहे दिव्य आहेत आणि ते कधीच भांडण करणारे नसतात.
नासुखाः सुखकामास्ते देवदेवाः सनातनाः। न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा
हे सनातन देवदेवता कधीच दुःखी नसतात, कारण त्यांना नेहमी सुखाची इच्छा असते. ते कल्पपरिवर्तनातही बदलत नाहीत.
रजरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च। न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने
मुने, त्यांना राग, मृत्यू, आनंद, प्रीती, सुख, दुःख, आसक्ती किंवा द्वेष काहीच नसते.
देवानामपि मौद्गल्यकाङ्क्षिता सा गतिः परा। दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः
मौद्गल्य, ही परमावस्था देवांनाही अत्यंत हवी असते, पण ती मिळवणे फार कठीण आहे. ती कामनांनी बांधलेल्या लोकांना गाठता येत नाही.
त्रयस्त्रिंशदिमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः। गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः
हे त्र्यस्त्रिंशत (त्रेचाळीस) लोक आणि उरलेले लोक, हे विद्वान श्रेष्ठ नियमांनी किंवा विधिपूर्वक दानाने प्राप्त करता येतात.
सेयं दानकृता व्युष्टिरनुप्राप्ता सुखं त्वया। तां रभुङ्क्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः
तुला दानामुळे मिळालेली ही समृद्धी सुख देणारी आहे. तपश्चर्येने तेजस्वी झालेल्या, तू ती पुण्यकर्मांनी मिळवलेली समृद्धी आनंदाने उपभोग.
एतत्स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा। गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे
ब्राह्मण, हे स्वर्गसुख आणि विविध लोकांचे सुख सांगितले. स्वर्गाचे गुण सांगितले, आता त्याचे दोष ऐक.
कृस्य कर्मणस्तत्रभुज्यते यत्फलं दिवि। न चान्त्क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते
स्वर्गात कर्माचे फळ भोगले जाते, पण कर्म मुळातून संपत नाही, फक्त त्याचा अनुभव येतो.
सोऽत्रदोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत्। सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल
माझ्या मते, म्हणूनच हा दोष आहे आणि शेवटी तेथून पडावे लागते. ज्यांच्या मनात फक्त सुख भरलेले असते, मौद्गल्य, त्यांनाही शेवटी पडावे लागते.
असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः। यद्भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तत्सुदुष्करम्
जेव्हा दुसऱ्यांची अधिक तेजस्वी समृद्धी दिसते, तेव्हा असमाधान आणि दुःख निर्माण होते. जे खालच्या स्थानावर राहतात, त्यांना हे सहन करणे फार कठीण जाते.
संज्ञामोहश्चपततां रजसा च प्रधर्षणम्। प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम्
जाणिवेचा गोंधळ, पडणाऱ्यांचा गर्व, रजामुळे होणारी अस्वस्थता, आणि माळेतील फुले कोमेजली की मनात येणारा भीती — हे सगळे दोष निर्माण होतात.
आब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः। नाकलोकेसुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम्
मौद्गल्य, हे भयंकर दोष ब्रह्मदेवाच्या लोकापर्यंत पोहोचतात; पण स्वर्गलोकात चांगल्या माणसांचे गुण हजारोंनी लोकांत असतात.
अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने। शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते
मुनिवर, स्वर्गातून खाली पडलेल्यांसाठी एक श्रेष्ठ गुण आहे — शुभ संस्कारांच्या योगाने तो माणसांत निर्माण होतो.
तत्रापि स महाभागः कुले महति जायते। न चेत्संबुध्यते तत्रगच्छत्यधमतां ततः
तेथेही, हे भाग्यवान, तो मोठ्या घराण्यात जन्म घेतो; पण तिथेही जर तो जागा झाला नाही, तर खाली घसरतो.
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते। कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता
इथे जे कर्म केलं जातं, त्याचा फळ तिथे मिळतो; हे जग कर्म करण्याचं स्थान आहे, आणि ते फळ भोगण्याचं स्थान मानलं जातं.
महान्तस्तु अमी दोपास्त्वया स्वर्गस्य कीर्तिताः। निर्दोष एव यस्त्यन्यो लोकं तं प्रवदस्व मे
स्वर्गाचे हे मोठे दोष तू सांगितलेस; पण जर कुठे दोषरहित असा दुसरा लोक असेल, तर तो मला सांग.
ब्रह्मणः सदनादूर्ध्वं तद्विष्णोः परमं पदम्। शुद्धं सनातनं ज्योतिः परं ब्रह्मेति यद्विदुः
ब्रह्मदेवाच्या लोकाच्या वरती विष्णूचं परमपद आहे — ते शुद्ध, सनातन, तेजस्वी आणि ज्याला परम ब्रह्म म्हणतात.
न तत्रविप्र गच्छन्ति पुरुषा विषयात्मकाः। दम्भलोभमहाक्रोधमोहद्रोहैरभिद्रुताः
तेथे, ब्राह्मण, विषयांच्या मोहात अडकलेले, दांभिक, लोभी, मोठ्या रागाने, भ्रमाने आणि वैराने भरलेले लोक जात नाहीत.
निर्ममा निरहंकारा निर्द्विन्द्वाः संयतेन्द्रियाः। ध्यानयोगपराश्चैव तत्रगच्छन्ति मानवाः ।।]
ज्यांच्या मनात 'माझं'पण नाही, अहंकार नाही, द्वंद्व नाही, इंद्रिये संयमात आहेत, आणि ध्यान-योगात मग्न आहेत — असे लोक तिथे पोहोचतात.
एतत्ते सर्वमाख्यतं यन्मां पृच्छसि मुद्गल। तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम्
मुद्गल, तू मला जे विचारलंस ते सर्व मी तुला सांगितलं; तुझ्यावर दया म्हणून, सज्जना, चला लवकर निघूया.
एतच्छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया। विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाचह
हे ऐकून मौद्गल्याने मनात विचार केला; आणि विचार करून, तो श्रेष्ठ ऋषी देवदूताला म्हणाला.
देवदूत नमस्तेऽम्तु गच्छ तात यथासुखम्। महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन चा
देवदूता, तुला नमस्कार; जा, तात, जसा तुला हवे तसे. मला त्या मोठ्या दोषाशी किंवा स्वर्गाच्या सुखाशी काही देणंघेणं नाही.
पतनान्ते महादुःखं परितापः सुदारुणः। स्वर्गभाजः पतन्तीह तस्मात्स्वर्गं न कामये
पडल्यावर मोठं दुःख आणि तीव्र वेदना येते; स्वर्गसुख भोगणारे इथे पडतात, म्हणून मला स्वर्ग नको आहे.
यत्रगत्वान शोचन्ति न व्यथन्तिचलन्ति वा। तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम्
जिथे गेल्यावर दुःख राहत नाही, व्यथा लागत नाही, आणि पुन्हा परत यावं लागत नाही — असं अंतिम स्थान मी शोधणार आहे.
इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतंविसृज्य तम्। शिलोञ्छवृत्तिमुत्सृज्य शममातिष्ठदुत्तमम्
असं म्हणून त्या मुनिने देवदूताला निरोप दिला, शिळा-उचलून जगण्याचा मार्ग सोडला आणि श्रेष्ठ शांतीमध्ये स्थिर झाला.
तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वासमलोष्टाश्मकाञ्चनः। ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह
स्तुती-निंदा दोन्ही समान मानून, माती, दगड आणि सोने सारखं पाहून, शुद्ध ज्ञान-योगात आणि ध्यानात नेहमी मग्न राहिला.