दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमन्सरः। देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्
तो दर्श आणि पौर्णिमेचे विधी करायचा, मनात इच्छा किंवा राग न ठेवता; देव आणि पाहुण्यांना अर्पण केल्यावर उरलेलं अन्न खाऊन आपलं शरीर चालवायचा.
तत्रेन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्रिभुवनेश्वरः। प्रत्यृह्णान्महाराज भागं पर्वणिपर्वणि
तेथे, महराजा, इंद्र आणि इतर देव, स्वतः त्रैलोक्याचा स्वामी, प्रत्येक सणास त्याच्याकडून आपला भाग घ्यायला यायचे.
स पर्वकाल्यं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः। अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
सणाच्या वेळी, ऋषींसारखी वागणूक ठेवून, मुद्गल आनंदाने पाहुण्यांना अन्न द्यायचा.
व्रीहिद्रोणस्य तत्प्रीत्या ददतोऽन्नं महात्मनः। ऋषेर्मात्सर्यहीनस् वर्धत्यतिथिदर्शनात्
त्या महात्म्याने तांदळाच्या मापातून आनंदाने अन्न दिल्यामुळे, त्याच्या पाहुणचारात मत्सर नव्हता, आणि प्रत्येक पाहुणा आल्यावर त्याचं दान वाढत गेलं.
तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम्। मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति
शेकडो विद्वान ब्राह्मणसुद्धा त्या अन्नावर तृप्त व्हायचे; त्या ऋषीच्या त्यागाच्या पवित्रतेमुळे ते अन्न वाढत जायचं.
तं तु रशुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम्। दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह
धर्मनिष्ठ आणि कठोर व्रत पाळणारा मुद्गल याची बातमी दिगंबर दुर्वासा ऋषींना समजली, आणि मग ते त्याच्याकडे आले.
विभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव। विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः
तो ऋषी विस्कटलेला, अनियमित वस्त्र घातलेला, जणू काही वेडा, केस विस्कटलेले, कठोर आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या गोष्टी बोलत होता.
अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः। अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम
मग त्या ब्राह्मणाजवळ जाऊन, श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले: 'माझ्या येण्याचं कारण अन्नाची गरज आहे, हे जाणून घ्या, ऋषिश्रेष्ठ.'
स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत। पाद्यमाचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नमुत्तमम्
मुद्गलाने त्या ऋषीला म्हणाले, 'तुमचं स्वागत आहे!' आणि पाय धुण्यासाठी पाणी, आचमनासाठी पाणी, आणि उत्तम अन्न देणार असल्याचं सांगितलं.
प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिप्रियः। उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः
त्याने तपाने मिळवलेलं अन्न, अतिथिप्रियतेने आणि प्रचंड श्रद्धेने त्या उपाशी पाहुण्याला दिलं, जरी तो पाहुणा वेड्यासारखा दिसत होता, तरीही मुद्गलाने आपलं व्रत सोडलं नाही.
ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयाऽन्वितः। बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः
मग त्या भुकेने व्याकुळ होऊन, तो सगळं अन्न अगदी चवीने खाल्लं, जणू काही वेड्यासारखा. आणि ते अन्न मुद्गलाने त्याला दिलं.
भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः। अथाङ्गं लिलिपेऽन्नेन यथागतमगाच्च सः
सगळं अन्न खाऊन झाल्यावर, त्याने उरलेलं अन्न आपल्या अंगाला लावलं आणि जसा आला तसा निघून गेला.
तेनैवात्मानमालिप्य हसन्गायन्प्रधावति। नृत्यते धावते चैव बुद्ध्या तत्क्रोशते तथा
त्याच अन्नाने अंग माखून, तो हसत, गात, धावत, नाचत आणि मोठ्याने ओरडत इथे-तिथे फिरू लागला.
एवं द्वितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः। आगम्य बुभुजे सर्वमन्नपुञ्छोपजीविनः
अशा प्रकारे, दुसऱ्या पवित्र दिवशी तो ज्ञानी पुन्हा आला आणि सगळं अन्न खाऊन, उरलेल्यावरच उपजीविका करू लागला.
निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जये पुनः। न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा
पण तो ऋषी उपाशी राहूनही पुन्हा उरलेलं धान्य वेचू लागला; तरीही भूक मुद्गलाला कधीच डळमळू शकली नाही.
न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न संभ्रमः। सपुत्रदारमुञ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम्
मुद्गलाने पत्नी आणि मुलासह उरलेलं अन्न दिलं, तरी त्याच्या मनात ना राग, ना मत्सर, ना तुच्छता, ना गोंधळ असा काहीच भाव आला नाही.
तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम्। उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः
अशा रीतीने, दुर्वासा हा श्रेष्ठ ऋषी, ठरलेल्या वेळेला सहा वेळा त्याच्याकडे गेला आणि त्याच्या उंचवणाऱ्या व्रताची परीक्षा घेतली.
न चास् मनसः कश्चिद्विकारो दृश्यते मुनेः। शुद्धसत्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः
त्या ऋषीच्या मनात कसलाही बदल दिसला नाही; त्याचं मन अगदी निर्मळ आणि शुद्ध होतं.
तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा। त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः
मग आनंदित होऊन त्या ऋषीने मुद्गलाला म्हटलं, 'या जगात तुझ्यासारखा मत्सररहित दाता दुसरा कोणी नाही.'
क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च। विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति
तो अन्नावरचं 'माझं'पण दूर करतो आणि केवळ धैर्य स्वीकारतो; जीभ नेहमी विषयांच्या मागे लागून चवीचाच शोध घेत राहते.
आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम्। मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः
प्राण अन्नातून निर्माण होतात; मन धरायला कठीण आणि चंचल असतं; पण मन आणि इंद्रियांची एकाग्रता हेच खरं तप आहे.
श्रमेणोपार्जितं त्यक्तं न च दुःखेन चेतसा। तत्सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम्
परिश्रमाने मिळवलेलं अन्न मनात दुःख न ठेवता सोडून देतो; हे सर्व, हे साधो, तू योग्य रीतीने केलं आहेस.
प्रीताः स्मोऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह। इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः। दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
तुझ्याशी भेटून आम्ही आनंदी आणि धन्य झालो; इंद्रियांवर विजय, धैर्य, वाटणी, संयम, शांती, दया, सत्य आणि धर्म—हे सर्व तुझ्यातच आहे.
लोकाः समस्ता धर्मेण धार्यन्ते सचराचराः। धर्मोपि धार्यते येन धृतियुक्त त्वयाऽऽत्मना
संपूर्ण जग, चल-अचल, धर्मावर टिकून आहे; आणि तो धर्मही तुझ्या धैर्ययुक्त आत्म्यामुळेच टिकून आहे.
विशुद्धसत्वसंपन्नो न त्वदन्योस्ति कश्चन'। जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तोसि परमां गतिम्
इतक्या शुद्ध स्वभावाचा दुसरा कोणी नाही; तुझ्या कर्मांनी तू लोकांवर विजय मिळवलास आणि सर्वोच्च स्थिती गाठलीस.
अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत्स्वर्गवासिभिः। सशरीरो भवान्गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत
अहो, तुझं दान स्वर्गवासी लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहे; चांगल्या व्रताचा धनी असलेला तू, या देहासकट स्वर्गात जाणार आहेस.
इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः। देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः
दुर्वासा ऋषी असं बोलत असताना, एक देवदूत दिव्य विमान घेऊन मुद्गलासमोर आला.
हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना। कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा
त्या विमानाला हंस आणि सारस जुंपले होते, त्यावर घंटांच्या जाळ्याची सुंदर सजावट होती, ते इच्छेप्रमाणे चालत होतं आणि दिव्य सुगंधाने दरवळत होतं.
उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर्जितम्। समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तोसि परमां मुने
त्यांनी त्या ब्राह्मण ऋषीला सांगितले, "हे मुनी, तुझ्या सत्कर्मांनी मिळालेल्या या दिव्य रथावर चढ. तू सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त केली आहेस."
तमेवंवादिनमृषिर्देवदूतमुवाच ह। इच्छामि भवता प्रोक्तान्गुणान्स्वर्गनिवासिनां
त्यावर त्या ऋषीने त्या देवदूताला विचारले, "स्वर्गात राहणाऱ्यांचे गुण तू मला सांगावेत, अशी माझी इच्छा आहे."