पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर। मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्
युधिष्ठिरा, योग्य पात्राला, योग्य वेळी, शुद्ध मनाने दिलेले अगदी थोडे दानही मृत्यूनंतर अनंत फळ देणारे मानले जाते.
श्रद्धा धर्मानुगा देवी पावनी विश्वधारिणी।' सवित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी
श्रद्धा, धर्मासोबत असलेली, दिव्य, पावन आणि साऱ्या विश्वाला धारणा करणारी आहे; ती सावित्री आहे, सृष्टी करणारी आणि संसारसागरातून तारणारी आहे.
श्रद्धया धार्यते धर्मो महद्भिर्नार्थदर्शिभिः। सधना अपिराजानो निःश्रद्धा नरकं गताः
म्हणून मोठ्या लोकांनी, जे फक्त पैशाचा विचार करत नाहीत, श्रद्धेने धर्म पाळला आहे; पण ज्यांच्याकडे सर्व काही होतं, असे राजेही श्रद्धा नसल्यामुळे नरकात गेले.
निष्किंचनाश्च मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः। देशे काले च पात्रे च मुद्गलः श्रद्धयाऽन्वितः। व्रीहिद्रोणं प्रदायाथ परं पदमवाप्तवान्
ज्यांच्याकडे काहीच नव्हतं, असे ऋषी श्रद्धेने स्वर्गात पोहोचले; आणि मुद्गलाने श्रद्धेने योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, योग्य व्यक्तीस तांदळाचं माप दिलं, म्हणून तो श्रेष्ठ स्थानाला गेला.
अत्राप्युदाहरन्तीमतिहासं पुरातनम्। व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः
यावर एक जुनी गोष्ट सांगतात: मुद्गलाने तांदळाचं माप दान केल्यावर त्याला जे फळ मिळालं, त्याची ही कथा आहे.
व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना। कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे
त्या महात्म्याने तांदळाचं माप कसं दिलं? ते कुणाला दिलं, भगवन्, आणि कशा प्रकारे दिलं? मला सांगा.
प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस् तुष्टो हि कर्मभिः। सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः
तो भगवंत प्रत्यक्ष धर्मरूप होता आणि त्याच्या कर्मांनी प्रसन्न झाला; मी समजतो की त्या सच्च्या धर्माचरणाऱ्याचं जन्म फळाला आलं.
शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संयतेन्द्रियः। आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः
मुद्गल हा धर्मात्मा, इंद्रियांवर ताबा असणारा, शिळा वेचून जगणारा होता; तो कुरुक्षेत्रात राजा होता, नेहमी सत्य बोलणारा आणि कपट न करणारा.
अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः। सत्रमिष्टीकृतंनाम समुपास्ते महातपाः
तो नेहमी पाहुण्यांचं स्वागत करायचा, विधी करायचा, आणि कबुतरासारखी साधी वागणूक ठेवायचा; तो 'इष्टीकृत' नावाचं यज्ञ करायचा.
सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव ह। कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोयणमुपार्जयत्
पत्नी आणि मुलासोबत तो ऋषी पंधरवड्याला मिळणाऱ्या अन्नावर जगायचा; कबुतरासारख्या वागणुकीने, पंखाने तांदळाचं माप मिळवायचा.
दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमन्सरः। देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्
तो दर्श आणि पौर्णिमेचे विधी करायचा, मनात इच्छा किंवा राग न ठेवता; देव आणि पाहुण्यांना अर्पण केल्यावर उरलेलं अन्न खाऊन आपलं शरीर चालवायचा.
तत्रेन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्रिभुवनेश्वरः। प्रत्यृह्णान्महाराज भागं पर्वणिपर्वणि
तेथे, महराजा, इंद्र आणि इतर देव, स्वतः त्रैलोक्याचा स्वामी, प्रत्येक सणास त्याच्याकडून आपला भाग घ्यायला यायचे.
स पर्वकाल्यं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः। अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
सणाच्या वेळी, ऋषींसारखी वागणूक ठेवून, मुद्गल आनंदाने पाहुण्यांना अन्न द्यायचा.
व्रीहिद्रोणस्य तत्प्रीत्या ददतोऽन्नं महात्मनः। ऋषेर्मात्सर्यहीनस् वर्धत्यतिथिदर्शनात्
त्या महात्म्याने तांदळाच्या मापातून आनंदाने अन्न दिल्यामुळे, त्याच्या पाहुणचारात मत्सर नव्हता, आणि प्रत्येक पाहुणा आल्यावर त्याचं दान वाढत गेलं.
तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम्। मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति
शेकडो विद्वान ब्राह्मणसुद्धा त्या अन्नावर तृप्त व्हायचे; त्या ऋषीच्या त्यागाच्या पवित्रतेमुळे ते अन्न वाढत जायचं.
तं तु रशुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम्। दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह
धर्मनिष्ठ आणि कठोर व्रत पाळणारा मुद्गल याची बातमी दिगंबर दुर्वासा ऋषींना समजली, आणि मग ते त्याच्याकडे आले.
विभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव। विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः
तो ऋषी विस्कटलेला, अनियमित वस्त्र घातलेला, जणू काही वेडा, केस विस्कटलेले, कठोर आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या गोष्टी बोलत होता.
अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः। अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम
मग त्या ब्राह्मणाजवळ जाऊन, श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले: 'माझ्या येण्याचं कारण अन्नाची गरज आहे, हे जाणून घ्या, ऋषिश्रेष्ठ.'
स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत। पाद्यमाचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नमुत्तमम्
मुद्गलाने त्या ऋषीला म्हणाले, 'तुमचं स्वागत आहे!' आणि पाय धुण्यासाठी पाणी, आचमनासाठी पाणी, आणि उत्तम अन्न देणार असल्याचं सांगितलं.
प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिप्रियः। उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः
त्याने तपाने मिळवलेलं अन्न, अतिथिप्रियतेने आणि प्रचंड श्रद्धेने त्या उपाशी पाहुण्याला दिलं, जरी तो पाहुणा वेड्यासारखा दिसत होता, तरीही मुद्गलाने आपलं व्रत सोडलं नाही.
ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयाऽन्वितः। बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः
मग त्या भुकेने व्याकुळ होऊन, तो सगळं अन्न अगदी चवीने खाल्लं, जणू काही वेड्यासारखा. आणि ते अन्न मुद्गलाने त्याला दिलं.
भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः। अथाङ्गं लिलिपेऽन्नेन यथागतमगाच्च सः
सगळं अन्न खाऊन झाल्यावर, त्याने उरलेलं अन्न आपल्या अंगाला लावलं आणि जसा आला तसा निघून गेला.
तेनैवात्मानमालिप्य हसन्गायन्प्रधावति। नृत्यते धावते चैव बुद्ध्या तत्क्रोशते तथा
त्याच अन्नाने अंग माखून, तो हसत, गात, धावत, नाचत आणि मोठ्याने ओरडत इथे-तिथे फिरू लागला.
एवं द्वितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः। आगम्य बुभुजे सर्वमन्नपुञ्छोपजीविनः
अशा प्रकारे, दुसऱ्या पवित्र दिवशी तो ज्ञानी पुन्हा आला आणि सगळं अन्न खाऊन, उरलेल्यावरच उपजीविका करू लागला.
निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जये पुनः। न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा
पण तो ऋषी उपाशी राहूनही पुन्हा उरलेलं धान्य वेचू लागला; तरीही भूक मुद्गलाला कधीच डळमळू शकली नाही.
न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न संभ्रमः। सपुत्रदारमुञ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम्
मुद्गलाने पत्नी आणि मुलासह उरलेलं अन्न दिलं, तरी त्याच्या मनात ना राग, ना मत्सर, ना तुच्छता, ना गोंधळ असा काहीच भाव आला नाही.
तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम्। उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः
अशा रीतीने, दुर्वासा हा श्रेष्ठ ऋषी, ठरलेल्या वेळेला सहा वेळा त्याच्याकडे गेला आणि त्याच्या उंचवणाऱ्या व्रताची परीक्षा घेतली.
न चास् मनसः कश्चिद्विकारो दृश्यते मुनेः। शुद्धसत्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः
त्या ऋषीच्या मनात कसलाही बदल दिसला नाही; त्याचं मन अगदी निर्मळ आणि शुद्ध होतं.
तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा। त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः
मग आनंदित होऊन त्या ऋषीने मुद्गलाला म्हटलं, 'या जगात तुझ्यासारखा मत्सररहित दाता दुसरा कोणी नाही.'
क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च। विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति
तो अन्नावरचं 'माझं'पण दूर करतो आणि केवळ धैर्य स्वीकारतो; जीभ नेहमी विषयांच्या मागे लागून चवीचाच शोध घेत राहते.