नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ। प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया
हे पुरुषश्रेष्ठ, कुणालाही अखंड सुख मिळत नाही; फक्त ज्याच्याकडे श्रेष्ठ बुद्धी आहे, त्या ज्ञानी पुरुषालाच ते लाभते.
उदयास्तमयज्ञो हि न हृष्यति न शोचति। सुखमापतितं विन्दन्दुःखमापतितं सहन्
जो सूर्याच्या उगवण्या-मावळण्याला समर्पित असतो, तो न आनंदी होतो, न दुःखी; त्याच्याकडे सुख आले तर तो ते आनंदाने घेतो, दुःख आले तर ते सहन करतो.
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः। तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
शेतकरी जसा पीक येण्याची योग्य वेळ वाट पाहतो, तशीच माणसाने योग्य वेळेची वाट पाहावी; कारण तपेहून श्रेष्ठ काहीच नाही—तपामुळे मोठेपण मिळते.
नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस् भारत। सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः
हे भारत, जाणून ठेव—तपामुळे अशक्य असे काहीच नाही; सत्य, प्रामाणिकपणा, रागाचा अभाव, वाटणी, संयम आणि मनःशांती हेच खरे गुण आहेत.
अनसूयाऽविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः। साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्
ईर्षा न करणे, अहिंसा, स्वच्छता आणि इंद्रियांचे नियंत्रण — हे, राजन, पुण्य कर्म करणाऱ्यांचे साधन आहेत.
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः। कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते अनाः
जे मूढ लोक अधर्मात आनंद मानतात, आणि ज्यांचे मन नीच जन्माकडे वळलेले असते, ते कठीण योनीत जन्म घेतात आणि त्यांना कधीही सुख मिळत नाही.
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते। `मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते'। तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च
इथे जे काही कर्म केले जाते, त्याचे फळ पुढे मिळते; जसे झाडाच्या मुळांना पाणी घातल्यावर फळे फांद्यांवर दिसतात, तसेच शरीराला तप आणि नियमांनी योग्य प्रकारे वागवावे.
यथाशक्ति प्रयच्छेत संपूज्याभिप्रणम्य च। काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः
आपल्या शक्तीनुसार, योग्य वेळी, आदरपूर्वक आणि वंदन करून, मनात आनंद आणि द्वेष न ठेवता द्यावे, हे राजन.
सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम्। अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्
सत्य बोलणाऱ्याला दीर्घायुष्य, सहजता आणि सरळपणा मिळतो; राग आणि ईर्षा न ठेवणाऱ्याला श्रेष्ठ समाधान मिळते.
दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति। न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्
स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा आणि नेहमी शांततेकडे झुकणारा मोठ्या दुःखाला कधीच सामोरे जात नाही; आणि संयमी माणूस दुसऱ्यांचे वैभव पाहून कधीही दुःखी होत नाही.
संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः। भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते
जो वाटून घेतो, देतो, आनंदाने उपभोगतो आणि सुखी असतो, तसेच अहिंसक असतो, तो माणूस उत्तम आरोग्य प्राप्त करतो.
मान्यं मानयिता जन्म कुले महति विन्दति। `विन्दते सुखमत्यर्थमिह लोके परत्र च'। व्यसनैर्न तुसंयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः
जे मान्य लोकांचा सन्मान करतात, त्यांना मोठ्या घराण्यात जन्म मिळतो; 'त्यांना या जगात आणि पुढच्या जगात खूप सुख मिळते,' आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत त्याला संकटे येत नाहीत.
शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा। प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः
ज्याच्या मनात शुभ प्रवृत्ती असतात आणि जो काळाच्या धर्माशी जोडलेला असतो, तो त्या योगामुळे खरंच कल्याणकारी बुद्धीने जन्म घेतो.
भगवन्दानधर्माणआं तपसो वा महामुने। किंस्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते
मुनिवर, दान आणि तप या धर्मांमध्ये मृत्यूनंतर सर्वाधिक पुण्य कोणत्या गोष्टीला मिळते आणि सर्वात कठीण काय मानले जाते?
दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन। अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते
प्रिय, पृथ्वीवर दान देण्याइतके कठीण दुसरे काहीच नाही; कारण धनासाठी मोठी तृष्णा असते आणि ते खूप कष्टाने मिळते.
राजन्प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्'। परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरम्। तथैव प्रतिपद्यन्ते समुद्रमटवीं तथा
राजन, हे सर्वांच्या नजरेसमोर स्पष्ट दिसते: लोक आपल्या प्रिय प्राणांनाही सोडून रणभूमीत जातात; तसेच समुद्रात आणि जंगलातही प्रवेश करतात.
कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः। पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः
काही लोक शेती आणि पशुपालन करतात, तर काही धनासाठी इतरांच्या सेवेत जातात.
तस्माद्दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः। सुदुष्करतरं दानं तस्माद्दानं मतं मम
म्हणून, कष्टाने मिळवलेल्या धनाचा त्याग करणे फार कठीण आहे; आणि दान देणे त्याहूनही कठीण — म्हणून मला दान सर्वश्रेष्ठ वाटते.
विसेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम्। पात्रे काले च देशे च प्रयतः प्रतिपादयेत्
पण येथे एक गोष्ट समजून घ्यावी — न्यायाने मिळवलेले धनच, योग्य पात्राला, योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी काळजीपूर्वक द्यावे.
अन्यायात्समुपात्तेन दानधर्मौ धनन यः। कुरुते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात्
जो अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने दान किंवा धर्मकृत्य करतो, तो मोठ्या भीतीपासून स्वतःला वाचवू शकत नाही.
पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर। मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्
युधिष्ठिरा, योग्य पात्राला, योग्य वेळी, शुद्ध मनाने दिलेले अगदी थोडे दानही मृत्यूनंतर अनंत फळ देणारे मानले जाते.
श्रद्धा धर्मानुगा देवी पावनी विश्वधारिणी।' सवित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी
श्रद्धा, धर्मासोबत असलेली, दिव्य, पावन आणि साऱ्या विश्वाला धारणा करणारी आहे; ती सावित्री आहे, सृष्टी करणारी आणि संसारसागरातून तारणारी आहे.
श्रद्धया धार्यते धर्मो महद्भिर्नार्थदर्शिभिः। सधना अपिराजानो निःश्रद्धा नरकं गताः
म्हणून मोठ्या लोकांनी, जे फक्त पैशाचा विचार करत नाहीत, श्रद्धेने धर्म पाळला आहे; पण ज्यांच्याकडे सर्व काही होतं, असे राजेही श्रद्धा नसल्यामुळे नरकात गेले.
निष्किंचनाश्च मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः। देशे काले च पात्रे च मुद्गलः श्रद्धयाऽन्वितः। व्रीहिद्रोणं प्रदायाथ परं पदमवाप्तवान्
ज्यांच्याकडे काहीच नव्हतं, असे ऋषी श्रद्धेने स्वर्गात पोहोचले; आणि मुद्गलाने श्रद्धेने योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, योग्य व्यक्तीस तांदळाचं माप दिलं, म्हणून तो श्रेष्ठ स्थानाला गेला.
अत्राप्युदाहरन्तीमतिहासं पुरातनम्। व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः
यावर एक जुनी गोष्ट सांगतात: मुद्गलाने तांदळाचं माप दान केल्यावर त्याला जे फळ मिळालं, त्याची ही कथा आहे.
व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना। कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे
त्या महात्म्याने तांदळाचं माप कसं दिलं? ते कुणाला दिलं, भगवन्, आणि कशा प्रकारे दिलं? मला सांगा.
प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस् तुष्टो हि कर्मभिः। सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः
तो भगवंत प्रत्यक्ष धर्मरूप होता आणि त्याच्या कर्मांनी प्रसन्न झाला; मी समजतो की त्या सच्च्या धर्माचरणाऱ्याचं जन्म फळाला आलं.
शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संयतेन्द्रियः। आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः
मुद्गल हा धर्मात्मा, इंद्रियांवर ताबा असणारा, शिळा वेचून जगणारा होता; तो कुरुक्षेत्रात राजा होता, नेहमी सत्य बोलणारा आणि कपट न करणारा.
अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः। सत्रमिष्टीकृतंनाम समुपास्ते महातपाः
तो नेहमी पाहुण्यांचं स्वागत करायचा, विधी करायचा, आणि कबुतरासारखी साधी वागणूक ठेवायचा; तो 'इष्टीकृत' नावाचं यज्ञ करायचा.
सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव ह। कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोयणमुपार्जयत्
पत्नी आणि मुलासोबत तो ऋषी पंधरवड्याला मिळणाऱ्या अन्नावर जगायचा; कबुतरासारख्या वागणुकीने, पंखाने तांदळाचं माप मिळवायचा.