न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः। दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि
राजा सुखाने झोपू शकला नाही, कारण त्याच्या हृदयात जणू काही काटे टोचले होते; त्या काळात त्याला फसवणुकीने आलेल्या दुःखाची आठवण होत राहिली.
संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः। निःश्वासपरमो दीनो दध्रे कोपविषं महत्
सुतपुत्राने बोललेली कठोर वचने आठवून, पांडव फारच व्याकुळ झाला, खोल श्वास घेत राहिला आणि मनात मोठा राग धरून बसला.
अर्जुनोयमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी। स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बले
इथे अर्जुन, दोन्ही जुडवा भाऊ, कीर्तीशाली द्रौपदी आणि बलात सर्वश्रेष्ठ भीम आहेत.
चिरस्य जातं धर्मज्ञं सासूयमिव ते तदा'। युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुखमनुत्तमम्
खूप काळ त्यांनी धर्म जाणणाऱ्या युधिष्ठिराकडे थोड्या रागाने पाहिले आणि मोठ्या दुःखाला सहन केले.
अवशिष्टं त्वल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः। वपुरन्यदिवाकार्पुरुत्साहामर्षचेष्टितैः
थोडाच काळ उरला आहे असे समजून, त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी आपले रूप आणि उत्साह राखून ठेवले, आणि मनातील उमेद व राग आवरला.
कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः। आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः
काही काळानंतर, सत्यवतीपुत्र, महान योगी आणि पांडवांचे हित पाहणारे व्यास तिथे आले.
तमागतमभिप्रेक्ष्यकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
त्यांना येताना पाहून, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर त्या महात्म्याला भेटायला पुढे गेला आणि योग्य सन्मानाने त्यांचे स्वागत केले.
तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः। तोषयामास शौचेन व्यासं पाण्डवनन्दनः
त्यांच्या जवळ बसून, इंद्रियांवर संयम ठेवून, पांडवांचा आनंद असलेला युधिष्ठिर, शुद्धतेने व्यासांची सेवा करून त्यांना संतुष्ट केला.
तानवेक्ष्यकृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः। महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम्
आपले नातवंडे वनात राहून वनातील अन्नावर जगताना कृश झालेले पाहून, त्या महर्षींना दया आली आणि अश्रूंनी गहिवरलेल्या स्वरात ते बोलले.
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर। नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्। सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते
हे महाबाहु युधिष्ठिर, धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, ऐक—ज्यांनी तप केले नाही, त्यांना या जगात मोठे सुख मिळत नाही; कारण माणूस सुख-दुःख आलटूनपाळटून अनुभवतो.
नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ। प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया
हे पुरुषश्रेष्ठ, कुणालाही अखंड सुख मिळत नाही; फक्त ज्याच्याकडे श्रेष्ठ बुद्धी आहे, त्या ज्ञानी पुरुषालाच ते लाभते.
उदयास्तमयज्ञो हि न हृष्यति न शोचति। सुखमापतितं विन्दन्दुःखमापतितं सहन्
जो सूर्याच्या उगवण्या-मावळण्याला समर्पित असतो, तो न आनंदी होतो, न दुःखी; त्याच्याकडे सुख आले तर तो ते आनंदाने घेतो, दुःख आले तर ते सहन करतो.
कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः। तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
शेतकरी जसा पीक येण्याची योग्य वेळ वाट पाहतो, तशीच माणसाने योग्य वेळेची वाट पाहावी; कारण तपेहून श्रेष्ठ काहीच नाही—तपामुळे मोठेपण मिळते.
नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस् भारत। सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः
हे भारत, जाणून ठेव—तपामुळे अशक्य असे काहीच नाही; सत्य, प्रामाणिकपणा, रागाचा अभाव, वाटणी, संयम आणि मनःशांती हेच खरे गुण आहेत.
अनसूयाऽविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः। साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्
ईर्षा न करणे, अहिंसा, स्वच्छता आणि इंद्रियांचे नियंत्रण — हे, राजन, पुण्य कर्म करणाऱ्यांचे साधन आहेत.
अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः। कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते अनाः
जे मूढ लोक अधर्मात आनंद मानतात, आणि ज्यांचे मन नीच जन्माकडे वळलेले असते, ते कठीण योनीत जन्म घेतात आणि त्यांना कधीही सुख मिळत नाही.
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते। `मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते'। तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च
इथे जे काही कर्म केले जाते, त्याचे फळ पुढे मिळते; जसे झाडाच्या मुळांना पाणी घातल्यावर फळे फांद्यांवर दिसतात, तसेच शरीराला तप आणि नियमांनी योग्य प्रकारे वागवावे.
यथाशक्ति प्रयच्छेत संपूज्याभिप्रणम्य च। काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः
आपल्या शक्तीनुसार, योग्य वेळी, आदरपूर्वक आणि वंदन करून, मनात आनंद आणि द्वेष न ठेवता द्यावे, हे राजन.
सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम्। अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्
सत्य बोलणाऱ्याला दीर्घायुष्य, सहजता आणि सरळपणा मिळतो; राग आणि ईर्षा न ठेवणाऱ्याला श्रेष्ठ समाधान मिळते.
दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति। न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्
स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा आणि नेहमी शांततेकडे झुकणारा मोठ्या दुःखाला कधीच सामोरे जात नाही; आणि संयमी माणूस दुसऱ्यांचे वैभव पाहून कधीही दुःखी होत नाही.
संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः। भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते
जो वाटून घेतो, देतो, आनंदाने उपभोगतो आणि सुखी असतो, तसेच अहिंसक असतो, तो माणूस उत्तम आरोग्य प्राप्त करतो.
मान्यं मानयिता जन्म कुले महति विन्दति। `विन्दते सुखमत्यर्थमिह लोके परत्र च'। व्यसनैर्न तुसंयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः
जे मान्य लोकांचा सन्मान करतात, त्यांना मोठ्या घराण्यात जन्म मिळतो; 'त्यांना या जगात आणि पुढच्या जगात खूप सुख मिळते,' आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत त्याला संकटे येत नाहीत.
शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा। प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः
ज्याच्या मनात शुभ प्रवृत्ती असतात आणि जो काळाच्या धर्माशी जोडलेला असतो, तो त्या योगामुळे खरंच कल्याणकारी बुद्धीने जन्म घेतो.
भगवन्दानधर्माणआं तपसो वा महामुने। किंस्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते
मुनिवर, दान आणि तप या धर्मांमध्ये मृत्यूनंतर सर्वाधिक पुण्य कोणत्या गोष्टीला मिळते आणि सर्वात कठीण काय मानले जाते?
दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन। अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते
प्रिय, पृथ्वीवर दान देण्याइतके कठीण दुसरे काहीच नाही; कारण धनासाठी मोठी तृष्णा असते आणि ते खूप कष्टाने मिळते.
राजन्प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्'। परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरम्। तथैव प्रतिपद्यन्ते समुद्रमटवीं तथा
राजन, हे सर्वांच्या नजरेसमोर स्पष्ट दिसते: लोक आपल्या प्रिय प्राणांनाही सोडून रणभूमीत जातात; तसेच समुद्रात आणि जंगलातही प्रवेश करतात.
कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः। पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः
काही लोक शेती आणि पशुपालन करतात, तर काही धनासाठी इतरांच्या सेवेत जातात.
तस्माद्दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः। सुदुष्करतरं दानं तस्माद्दानं मतं मम
म्हणून, कष्टाने मिळवलेल्या धनाचा त्याग करणे फार कठीण आहे; आणि दान देणे त्याहूनही कठीण — म्हणून मला दान सर्वश्रेष्ठ वाटते.
विसेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम्। पात्रे काले च देशे च प्रयतः प्रतिपादयेत्
पण येथे एक गोष्ट समजून घ्यावी — न्यायाने मिळवलेले धनच, योग्य पात्राला, योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी काळजीपूर्वक द्यावे.
अन्यायात्समुपात्तेन दानधर्मौ धनन यः। कुरुते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात्
जो अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने दान किंवा धर्मकृत्य करतो, तो मोठ्या भीतीपासून स्वतःला वाचवू शकत नाही.