दुर्योधनं मोक्षयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः। किमकार्षुर्वने तस्मिंस्तन्ममाख्यातुमर्हसि
पांडुपुत्रांनी दुर्योधनाला सोडून दिल्यावर त्या अरण्यात त्यांनी काय केलं, हे मला सांग.
ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवन मृगाः। स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्
मग रात्री द्वैतवनात झोपलेल्या कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला, स्वप्नाच्या शेवटी, प्राण्यांनी अश्रूंनी भरलेल्या गळ्याने दर्शन दिलं.
तानब्रवीत्स राजेन्द्रो वेपमानान्कृताञ्जलीन्। ब्रूत यद्वक्तुकामाः स्थ के भवन्तः किमिष्यते
राजा थरथरत, हात जोडून त्यांना म्हणाला, 'तुम्हाला जे सांगायचं आहे ते बोला. तुम्ही कोण आहात आणि काय हवंय?'
एवमुक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना। प्रत्यब्रुवन्मृगास्तत्रहतशेषा युधिष्ठिरम्
कुंतीपुत्र युधिष्ठिरानं असं विचारल्यावर, त्या ठिकाणी वधातून वाचलेले प्राणी त्याला उत्तर देऊ लागले.
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टास्तु भारत। नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्ययः
'आम्ही द्वैतवनात वाचलेले प्राणी आहोत, हे भरतवंशीय. आम्ही नष्ट होऊ नये, राजसा; आमच्यासाठी राहण्याची व्यवस्था करा.'
भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्व एवास्त्रकोविदाः। कुलान्यल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम्
'तुम्ही आणि तुमचे भाऊ सगळेच पराक्रमी आणि शस्त्रविद्येत निपुण आहात; तुम्ही वनातील लोकांची फार थोडी कुटुंबं उरू दिलीत.'
बीजभूता वयं केचिदवशिष्टा महामते। विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात्ते युधिष्ठिर
'आम्ही काहीजण, आमच्या जातीचे बीज म्हणून उरलो आहोत, हे बुद्धिमान राजसा. तुझ्या कृपेने आम्ही पुन्हा वाढू दे.'
तान्वेपमानान्वित्रस्तान्बीजमात्रावशेषितान्। मृगान्दृष्ट्वा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः
ते थरथरत, घाबरलेले आणि फक्त थोडेच उरलेले प्राणी पाहून धर्मराज युधिष्ठिराला फार दुःख झालं.
तांस्तथेत्यब्रवीद्राजा सर्वभूतहिते रतः। यथा भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत्तथा
सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी नेहमी तत्पर असलेल्या राजाने त्यांना म्हणलं, 'तसं होईल; तुम्ही जसं सांगितलं तसंच मी करीन.'
इत्येवं प्रतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः। अब्रवीत्सहितान्भ्रातॄन्दयापन्नो मृगान्प्रति
रात्रीच्या शेवटी जागा झाल्यावर, तो श्रेष्ठ राजा दयाळूपणे आपल्या भावांना प्राण्यांबद्दल सांगू लागला.
उक्तो रात्रौ मृगैरस्मि स्वप्नान्ते हतशेषितैः। तनुभूताः स्म भद्रं ते दया नः क्रियतामिति
'रात्री, स्वप्नाच्या शेवटी, मला वधातून वाचलेल्या प्राण्यांनी सांगितलं: "आम्ही फक्त थोडेच उरलो आहोत; आमच्यावर दया करा."'
ते सत्यमाहुः कर्तव्या दयाऽस्माभिर्वनौकसाम्। साष्टमासं हि नो वर्षं यदेनानुपयुंक्ष्महे
'त्यांनी खरं सांगितलं; आपल्याला वनातील प्राण्यांवर दया दाखवली पाहिजे. कारण आपण आठ महिने त्यांना खात आलो आहोत.'
पुनर्वहुमृगं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम्। तत्रेमां वसतिं शिष्टां विहरन्तो रमेमहि
'चला, पुन्हा रमणीय, भरपूर प्राणी असलेल्या, उत्तम काम्यक वनात जाऊ. तिथे उरलेल्या वसतीत राहून आनंद घेऊ.'
ततस्ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर्धर्मकोविदाः
मग धर्मशास्त्र जाणणारे पांडव तिथून लगेच निघाले.
ब्राह्मणैः सहिता राजन्ये च तत्रसहोषिताः। इन्द्रसेनादिभिश्चैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा
ब्राह्मण आणि क्षत्रियांसह, इंद्रसेनासारख्या सेवकांच्या सोबत, ते सर्वजण तिथे एकत्र राहू लागले.
ते यात्वा सुसुखैर्मार्गैः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः। ददृशुः काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसान्वितम्
आनंदी वाटांनी, चांगल्या जेवणाने आणि शुद्ध पाण्याने, त्यांनी पुण्यवान, तपस्वी असलेल्या काम्यक आश्रमात प्रवेश केला.
विविशुस्ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा। तद्वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा
त्या वेळी, हे कौरवांनो, तुम्ही श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या संगतीत त्या वनात प्रवेश केला, जणू पुण्यवान लोक जसा स्वर्गात जातात तसा.
वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्। वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ
त्या महान आत्म्यांच्या पांडवांनी वनात राहत असताना, हे भरतश्रेष्ठ, मोठ्या कष्टाने अकरा वर्षे काढली.
फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम्। प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहिरे वरपूरुषाः
ते उत्तम पुरुष फळे आणि कंद खाऊन, सुखाला पात्र असूनही, मोठ्या दुःखात राहिले आणि योग्य वेळेची वाट पाहत राहिले.
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम्। चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम्
राजर्षी युधिष्ठिर, बलवान, आपल्या कर्मामुळे आलेल्या भाऊंच्या मोठ्या दुःखाचा विचार सतत करत असे.
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः। दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि
राजा सुखाने झोपू शकला नाही, कारण त्याच्या हृदयात जणू काही काटे टोचले होते; त्या काळात त्याला फसवणुकीने आलेल्या दुःखाची आठवण होत राहिली.
संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः। निःश्वासपरमो दीनो दध्रे कोपविषं महत्
सुतपुत्राने बोललेली कठोर वचने आठवून, पांडव फारच व्याकुळ झाला, खोल श्वास घेत राहिला आणि मनात मोठा राग धरून बसला.
अर्जुनोयमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी। स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बले
इथे अर्जुन, दोन्ही जुडवा भाऊ, कीर्तीशाली द्रौपदी आणि बलात सर्वश्रेष्ठ भीम आहेत.
चिरस्य जातं धर्मज्ञं सासूयमिव ते तदा'। युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुखमनुत्तमम्
खूप काळ त्यांनी धर्म जाणणाऱ्या युधिष्ठिराकडे थोड्या रागाने पाहिले आणि मोठ्या दुःखाला सहन केले.
अवशिष्टं त्वल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः। वपुरन्यदिवाकार्पुरुत्साहामर्षचेष्टितैः
थोडाच काळ उरला आहे असे समजून, त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी आपले रूप आणि उत्साह राखून ठेवले, आणि मनातील उमेद व राग आवरला.
कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः। आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः
काही काळानंतर, सत्यवतीपुत्र, महान योगी आणि पांडवांचे हित पाहणारे व्यास तिथे आले.
तमागतमभिप्रेक्ष्यकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
त्यांना येताना पाहून, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर त्या महात्म्याला भेटायला पुढे गेला आणि योग्य सन्मानाने त्यांचे स्वागत केले.
तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः। तोषयामास शौचेन व्यासं पाण्डवनन्दनः
त्यांच्या जवळ बसून, इंद्रियांवर संयम ठेवून, पांडवांचा आनंद असलेला युधिष्ठिर, शुद्धतेने व्यासांची सेवा करून त्यांना संतुष्ट केला.
तानवेक्ष्यकृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः। महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम्
आपले नातवंडे वनात राहून वनातील अन्नावर जगताना कृश झालेले पाहून, त्या महर्षींना दया आली आणि अश्रूंनी गहिवरलेल्या स्वरात ते बोलले.
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर। नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्। सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते
हे महाबाहु युधिष्ठिर, धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, ऐक—ज्यांनी तप केले नाही, त्यांना या जगात मोठे सुख मिळत नाही; कारण माणूस सुख-दुःख आलटूनपाळटून अनुभवतो.