यद्येवं पाण्डवै राजन्भवद्विषयवासिभिः। यदृच्छया मोक्षितोऽसि कतत्रका परिदेवना
राजा, जर पांडवांनी तुझ्या राज्यातील लोकांमार्फत तुला योगायोगाने सोडवलं असेल, तर यात दुःख करण्यासारखं काय आहे?
न चैतत्साधु यद्राजन्पाण्डवास्त्वां नृपोत्तमम्। स्वसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः
राजा, हे योग्य नाही की, जेव्हा तू आपल्या सैन्यासह निघालास, तेव्हा पांडवांनी, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला, मागून पाठिंबा दिला नाही.
शूराश्च बलवन्तश्च संयुगेष्वपलायिनः। भवतस्ते सभायां वै प्रेष्यतां पूर्वमागताः
ते शूर आणि बलवान, युद्धात न पळणारे तुझे लोक, सभेत तुला येण्याआधीच पाठवले गेले होते.
पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुञ्जसे। सत्वस्थान्पाण्डवान्पश्य न ते प्रायमुपाविशन्
आजही तू पांडवांची दागिने उपभोगतोस, पण पाहा, स्थिर मनाचे पांडव स्वतः मात्र बहुतेक वेळा बसलेच नाहीत.
तदलं ते महाबाहो विषादं कर्तुमीदृशम्'। उत्तिष्ठ रराजन्भद्रं ते न चिन्तां कर्तुमर्हसि
हे महाबाहु, आता पुरे हे दुःख! उठ, राजन, तुझ्यासाठी शुभेच्छा आहेत — अशी चिंता करायला काहीच कारण नाही.
अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभिः। प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना
राजा, राज्यात राहणाऱ्यांनी राजाला आवडेल असंच वागावं लागतं; मग यात शोक करून काय उपयोग?
मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि। स्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन
राजाधिराज, जर तू माझ्या सांगण्याप्रमाणे वागणार नसशील, तर मी इथेच तुझ्या पायाशी राहीन आणि तुझी सेवा करीन, शत्रूंचा संहार करणारा!
नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नरर्षभः। प्रायोपविष्टस्तु तथा राज्ञां हास्यो भविष्यसि
मनुष्यांत श्रेष्ठा, तुझ्याशिवाय मला जगणं सहन होणार नाही; आणि जर तू असंच उपवास करत राहिलास, तर इतर राजांसाठी तू हसण्याचा विषय ठरशील.
एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा। नैवोत्थातुं मनश्चक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चयः
कर्णाने असं सांगितल्यावरही त्या वेळी राजा दुर्योधनाने उठायचं मनात आणलंच नाही, कारण तो मृत्यूचं ठरवून बसला होता.
प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनममर्षणम्। उवाच सान्त्वयन्राजञ्शकुनिः सौबलस्तदा
त्या वेळी शोकाने पेटलेल्या आणि उपवासाला बसलेल्या राजा दुर्योधनाला सान्त्वन करणारी शब्दं सुभलपुत्र शकुनीने सांगितली.
सम्यगुक्तं हि कर्णेन तच्छ्रुतं कौरव त्वया। मया हृतां श्रियं स्फीतां तां मोहादपहासि किम्
कर्णाने जे सांगितलं ते अगदी योग्य आहे, आणि ते तू ऐकलंसही, कौरवा; मी मिळवून दिलेलं हे मोठं वैभव तू भ्रमामुळे का सोडतोस?
त्वमबुद्ध्या नृपवर प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छसि। अद्य वाऽप्यवगन्छामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया
राजांमध्ये श्रेष्ठा, तू अज्ञानामुळे आपलं जीवन संपवायचं ठरवलंस; आजवरही मी पाहतोय, की तू वडीलधाऱ्यांचा मान केला नाहीस.
यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति। स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि
जो माणूस मनात येणारा आनंद किंवा दुःख आवरू शकत नाही, तो मोठं वैभव मिळवल्यावरही नाश पावतो, जणू कच्चा मडका पाण्यात घातल्यावर फुटतो तसा.
अतिभीरुं मृदुं क्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम्। व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रिताः
जो राजा फारच भित्रा, नरम, दुर्बल, आळशी, बेफिकीर किंवा संकटांनी ग्रासलेला असतो, त्याच्याकडे कुणीही आसरा घेण्यासाठी जात नाही.
सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत्। मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकमालम्ब्य नाशय
तुला सन्मान मिळाल्यावर दुःख कसं येईल? पांडवांनी जे चांगलं केलं आहे, त्यावर दुःख धरून ते नष्ट करू नकोस.
यत्र हर्षस्त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश्च पाण्डवाः। तत्र शोचसि राजेन्द्रविपरीतमिदं तव
राजाधिराज, जिथे तुला आनंद मानायला हवा आणि पांडवांचा सन्मान करायला हवा, तिथेच तू शोक करतोस — हे तुझ्या योग्यतेला साजेसं नाही.
प्रसीदमा त्यजात्मानं तुष्टश्च सुकृतं स्मर। कप्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्ममवाप्नुहि। क्रियामेतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि
शांत हो, स्वतःला सोडू नकोस, आणि आपल्या चांगल्या कर्मांची आठवण काढून समाधान मान. पृथा-पुत्रांना राज्य दे, कीर्ती आणि धर्म मिळव. हे कृत्य समजून घे, मग तू कृतघ्न राहणार नाहीस.
सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्ताप्य चैव तान्। पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखमवाप्स्यसि
पांडवांशी भाऊबंदकी ठेव, त्यांना राज्यावर बसव, त्यांच्या वडिलांचे राज्य त्यांना दे; मग तुला खऱ्या अर्थाने सुख मिळेल.
शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा दुःशासनमवेक्ष्य च। पादयोः पतितं वीरं विकृतं भ्रातृसौहृदात्
शकुनीची वचने ऐकून आणि दुष्शासनाला, जो भावाच्या प्रेमाने बदलून त्याच्या पायाशी पडला होता, पाहून—
बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनमरिंदमम्। उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याऽजिघ्रत मूर्धनि
दुर्योधनाने, शत्रूंचा संहार करणाऱ्याने, दुष्शासनाला त्याच्या बलवान हातांनी उचललं, प्रेमाने मिठी मारली आणि त्याच्या डोक्यावरून प्रेमाने वास घेतला.
कर्णसौबलयोश्चापि संश्रुत्य वचनान्यसौ। निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा। व्रीडयाऽभिपरीतात्मा नैराश्यमगमत्परम्
कर्ण आणि शकुनी यांची वचने ऐकून, त्या वेळी राजा दुर्योधन लाजेने पुरता व्याकुळ झाला आणि खोल निराशेत गेला.
सुहृदां चैव तच्छ्रुत्वा समन्युरिदमब्रवीत्। न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया
मित्रांची ती वचने ऐकून, तो रागाने म्हणाला: 'धर्म, धन, सुख, सत्ता किंवा आज्ञेनेही—'
नैव भोगैश्च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत। निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने
मला सुखसाधनांची काहीच गरज नाही; तुम्ही जात असताना मला अडवू नका. माझा मनोदय प्राणत्यागासाठी पूर्णपणे ठरलेला आहे.
गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्च गुरवो मम। त एवमुक्ताः प्रत्यूच् राजानमरिमर्दनम्
तुम्ही सगळे नगरात परत जा आणि माझ्या सर्व पूज्य गुरुजनांना मान द्या. असे सांगितल्यावर, त्यांनी शत्रूंना जिंकणाऱ्या राजाला उत्तर दिले.
या गतिस्तव राजेन्द्र साऽस्माकमपि भारत। कथं वा संप्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीनाः पुरं वयम्
हे भरतवंशीय राजेंद्र, तुझा मार्गच आमचाही मार्ग आहे. तुझ्याविना आम्ही कसे नगरात प्रवेश करू?
स सुहृद्भिरमात्यैश्च भातृभिः स्वजनेन च। बहुप्रकारमप्युक्तो निश्चयान्न व्यचाल्यत
मित्र, मंत्री, भाऊ आणि आपल्या लोकांनी कितीही प्रकारे समजावले, तरी त्याच्या निश्चयातून तो हलला नाही.
दर्भास्तरणमास्तीर्य निश्चयाद्धृतराष्ट्रजः। संस्पृश्यापः शुचिर्भूत्वा भूतले समुपस्थितः
त्याने कुशाचे आसन घालून, पाणी स्पर्श करून शुद्ध होऊन, ठाम निश्चयाने जमिनीवर बसला.
कुशचीराम्बरधरः परं नियममास्थितः। वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाम्यया
कुश आणि चिराच्या वस्त्रात, कठोर नियम पाळत, राजसिंहाने, स्वर्गमार्गाची इच्छा धरून, मौन धारण केले.
मनसोपचितिं कृत्वा निरस् च बहिःक्रियाः। `तस्थौप्रायोपवेशेऽथमतिं कृत्वा सुनिश्चयाम्
मन एकाग्र करून आणि बाह्य कृती सोडून, त्याने प्राणत्यागासाठी ठाम निश्चय केला.
अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवाः। पातालवासिनो रौद्राः पूर्वं देवैर्विनिर्जिताः
मग त्याचा हा निश्चय समजून, पूर्वी देवांनी जिंकलेले, पाताळवासी भयंकर दैत्य आणि दानव जागरूक झाले.