तस्मिन्गते कौरवेये कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सहितो वीरः पूज्यमानो द्विजातिभिः
कौरव निघून गेल्यावर, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर आपल्या भावांसह तिथेच राहिला आणि ब्राह्मणांकडून सन्मान मिळवत होता.
तपोधनैश्च तैः सर्वैर्वृतः शक्र इवामरैः। तथा द्वैतवने तस्मिन्विजहार मुदा युतः
सर्व तपस्वींच्या वेढ्यात, जणू काही देवांमध्ये इंद्रच, तसा तो द्वैतवनात आनंदाने वावरत होता.
शत्रुभिर्जितबद्धस् पाण्डवैश्च महात्मभिः। मोक्षितस्य युधा पश्चान्मानिनः सुदुरात्मनः
शत्रूंनी हरवलेला, बांधलेला आणि मग पांडवांसारख्या महात्म्यांनी युद्धात सोडून दिलेला तो गर्विष्ठ आणि दुष्ट मनाचा माणूस—
कत्थनस्यावलिप्तस्य गर्वितस् च नित्यशः। सदा च पौरुषौदार्यैः पाण्डवानवमन्यतः
जो नेहमी बढाईखोर, अहंकारी आणि पांडवांच्या शौर्य व मोठेपणाची नेहमीच उपेक्षा करणारा—
दुर्योधनस् पापस्य नित्याहंकारवादिनः। प्रवेशो हास्तिनपुरे दुष्करः प्रतिभाति मे
दुर्योधन, जो पापी आणि नेहमी गर्वाने बोलणारा आहे, त्याला आता हस्तिनापुरात प्रवेश करणे अशक्य वाटते.
तस्य लज्जानवितस्यैव शोकव्याकुलचेतसः। प्रवेशं विस्तरेण रत्वं वैशंपायन कीर्तय
वैशंपायन, लाजेने भरलेल्या आणि दुःखाने व्याकुळ मन असलेल्या त्या दुर्योधनाचा शहरातला प्रवेश तू सविस्तर सांग.
धर्मराजनिसृष्स्तु धार्तराष्ट्रः सुयोधनः। लज्जयाऽधोमुखः सीदन्नुपासर्पत्सुदुःखितः
धर्मराजाने सोडल्यावर, धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधन लाजेने मान खाली घालून, खूप दुःखी होऊन पुढे सरकू लागला.
स्वपुरं प्रययौ राजा चतुरङ्गबलानुगः। शोकोदहतया बुद्ध्या चिन्तयानः पराभवम्
राजा आपल्या चारही फौजांसह आपल्या शहराकडे गेला, मनात पराभवाचे दुःख घेऊन, सतत विचार करत राहिला.
विमुच्य पथि यानानि देशे सुयवसोदके। सन्निविष्टः शुभे रम्ये भूमिभागे यथेप्सितम्। हस्त्यश्वरथपादातं यथास्थानं न्यवेशयत्
रस्त्यात, चांगल्या गवत आणि पाण्याच्या रम्य ठिकाणी, त्याने थांबून, हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ यांना योग्य त्या जागी लावले.
अथोपविष्टं राजानं पर्यङ्के ज्वलनप्रभे। उपप्लुतं यथा सोमं राहुणा रात्रिसंक्षये। उपागम्याब्रवीत्कर्णो दुर्योधनमिदं तदा
नंतर, ज्वाळेसारख्या तेजस्वी पलंगावर बसलेल्या, जणू राहूने ग्रासलेल्या चंद्रासारखा व्याकुळ झालेल्या राजाजवळ कर्ण आला आणि दुर्योधनाला म्हणाला:
दिष्ट्या जीवसि गान्धारे दिष्ठ्या नः संगमः पुनः। दिष्ट्या त्वया जिताश्चैव गन्धर्वाः कामरूपिणः
गांधारीपुत्रा, तु जिवंत आहेस हे भाग्य! आपण पुन्हा भेटलो हेही भाग्य! आणि तुझ्या हातून इच्छारूपी गंधर्वांचा पराभव झाला हेही भाग्यच!
दिष्ट्या समग्रान्पश्यामि भ्रातॄस्ते कुरुनन्दन। विजिगीषून्रणे युक्तान्निर्जितारीन्महारथान्
कुरूवंशाचा आनंद, तुझे सर्व भावंडे मला पुन्हा एकदा दिसत आहेत, जे युद्धात विजय मिळवण्यासाठी सज्ज होते आणि शत्रूंना हरवलेले हे महावीर आहेत!
अहं त्वभिद्रुतः सर्वैर्गन्धर्वैः पश्यतस्व। नाशक्नुवं स्थापयितुं दीर्यमाणां च वाहिनीम्। शरक्षताङ्गश्च भृशं व्यपयातोऽभिपीडितः
तुमच्या डोळ्यांसमोरच सर्व गंधर्वांनी माझ्यावर हल्ला केला. माझी फाटत चाललेली सेना मी थांबवू शकलो नाही, आणि बाणांनी जखमी होऊन, फारच त्रस्त झालो म्हणून मी मागे सरकलो.
इदं त्वत्यद्भुतं मन्ये यद्युष्मानिह भारत। अरिष्टानक्षसांश्चापि सदारबलवाहनान्। विमुक्तान्संप्रपश्यामि युद्धात्तस्मादमानुषात्
पण हे मला खरंच अद्भुत वाटतं, भारत, की तुम्ही सर्वजण, तुमच्या स्त्रिया आणि बलाढ्य सैन्यासह, त्या अमानुष युद्धातून सुखरूप सुटून इथे दिसता.
नैतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्पुमान्विद्यति भारत। यत्कृतं ते महाराज सह भ्रातृभिराहवे
हे भारत, या जगात असा कोणीही पुरुष नाही जो तू आणि तुझ्या भावांनी मिळून युद्धात केलं तसं काही करू शकेल, हे राजन.
एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा। उवाचावाक्शिरा राजन्बाष्पगद्गदया गिरा ।। राजानं मोचयामासुर्बद्धं निगडबन्धनैः
कर्णाने असं म्हटल्यावर, त्या वेळी राजा दुर्योधनाने डोकं खाली घालून, अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात उत्तर दिलं; आणि मग त्यांनी त्या लोखंडी बेड्यांनी बांधलेल्या राजाला सोडून दिलं.
अजानतस्ते राधेय नाभ्यसूयाम्यहं वचः। जानासि त्वं जिताञ्शत्रून्गन्धर्वां स्तेजसा मया
राधेया, मला माहित नव्हतं म्हणून मी तुझ्या बोलण्याचा राग धरत नाही; गंधर्व जरी जिंकले असले, तरी माझ्या पराक्रमामुळेच त्यांना हरवावं लागलं, हे तुला माहीत आहे.
आयोधितास्तु गन्धर्वाः सुचिरं सोदरैर्मम। मया सह महाबाहो कृतश्चोभयतः क्षयः
गंधर्वांनी माझ्या भावांसोबत आणि माझ्याशी खूप वेळ लढा दिला, महाबाहू; आणि दोन्ही बाजूंना मोठा संहार झाला.
मायाधिकास्त्वयुध्यन्त यदा शूरा वियद्गताः। तदा नो न समं युद्धमभवत्खेचरैः सह
जेव्हा ते शूर गंधर्व आकाशात उडत मायावी युद्ध करू लागले, तेव्हा आमचं त्यांच्याशी असलेलं युद्ध समसमान राहिलं नाही.
पराजयं च प्राप्ताः स्मो रणे बन्धनमेव च। सभृत्यामात्यपुत्राश्च सदारबलवाहनाः। उच्चैराकाशमार्गेण ह्रियमाणाः सुदुःखिताः
आम्ही युद्धात हरलो आणि पकडले गेलो, आमचे नोकर, मंत्री, मुले, स्त्रिया आणि सैन्य सगळेच, मोठ्या दुःखात, आकाशातून ओढून नेले गेले.
अथ नः सैनिकाः केचिदमात्याश्च महारथाः। उपगम्याब्रुवन्दीनाः पाण्डवाञ्शरणप्रदान्
मग आमच्या काही सैनिकांनी आणि मोठ्या रथांवरचे योद्ध्यांनी, फारच हतबल होऊन, पांडवांकडे जाऊन आश्रय मागितला.
एष दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः सहानुजः। सामात्यदारो ह्रियते गन्धर्वैर्दिवमाश्रितैः
“हा राजा दुर्योधन, धृतराष्ट्राचा पुत्र, आपल्या भावांसह, मंत्र्यांसह आणि स्त्रियांसह, गंधर्वांनी, जे स्वर्गात राहतात, पकडून नेला आहे.”
तं मोक्षयत भद्रं वः सहदारं नराधिपम्। परामर्शो मा भविष्यत्कुरुदारेषु सर्वशः। `इत्यब्रुवन्रणआन्मुक्ता धर्मराजमुपागताः
“हा राजा आणि त्याच्या स्त्रियांना सोडून द्या, तुम्हा सर्वांना मंगल होवो; कुरुकुलातील स्त्रियांमध्ये कुठलाही राग राहू नये.” असं म्हणून, युद्धातून सुटलेले लोक धर्मराजाजवळ आले.
एवमुक्ते तु धर्मात्मा ज्येष्ठः पाण्डुसुतस्तदा। प्रसाद्य सोदरान्सर्वानाज्ञापयत मोक्षणे
असं म्हटल्यावर, त्या वेळी धर्मात्मा, पांडूचा ज्येष्ठ पुत्र, आपल्या सर्व भावांना समजावून, त्यांना सोडवण्याचा आदेश दिला.
अथागम्य तमुद्देशं पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। सान्त्वपूर्वमयाचन्त शक्ताः सन्तो महारथाः
मग पांडव, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, त्या ठिकाणी गेले आणि स्वतः समर्थ असूनही, आधी शांततेने विनंती करून, त्यांची सुटका मागितली.
यदा चास्मान्न मुमुचुर्गन्धर्वाः सान्त्विता अपि। `आकाशचारिणो वीरा नदन्तो जलदा इव
पण आम्ही कितीही विनंती केली तरी, ते आकाशात उडणारे, वीर गंधर्व आमची सुटका करायला तयार झाले नाहीत, उलट मेघांप्रमाणे गर्जना करू लागले.
ततोऽर्जुनश्च भीमश्च यमजौ च बलोत्कटौ। मुमुचुः शरवर्षाणि गन्धर्वान्प्रत्यनेकशः
मग अर्जुन, भीम आणि बलाढ्य जुडवा भावांनी सर्व बाजूंनी गंधर्वांवर बाणांचा वर्षाव केला.
अथ सर्वे रणं मुक्त्वा प्रयाताः खेचरा दिवम्। अस्मानेवाभिकर्षन्तो दीनान्मुदितमानसाः
तेव्हा सर्व आकाशचारी योद्धे युद्ध सोडून स्वर्गात निघून गेले, आणि आम्हाला ओढत नेत, त्यांच्या मनात आनंद भरला होता.
ततः समन्तात्पश्यामः शरजालेन वेष्टितम्। अमानुषाणि चास्त्राणि प्रयुञ्जानं घनंजयम्
मग आम्ही पाहिलं की, सगळीकडे अर्जुन बाणांच्या जाळ्यात वेढला गेला आहे, आणि तो अमानुष अस्त्रांचा वापर करत आहे.
समावृता दिशो दृष्ट्वा पाण्डवेन शितैः शरैः। धनंजयसखाऽऽत्मानं दर्शयामास वै तदा
पांडवाने तीक्ष्ण बाणांनी सर्व दिशा झाकल्या आहेत हे पाहून, धनंजयाचा मित्र त्यावेळी स्वतःचं खरं रूप दाखवू लागला.