आरुरोह रथं शौरेः सत्यभामाऽथ भामिनी। स्मयित्वातु यदुश्रेष्ठो द्रौपदीं परिसान्त्व्य च। उपावर्त्य ततः शीघ्रैर्हयैः प्रायात्परंतपः
मग सुंदर सत्यभामा शौरिकाच्या रथावर चढली; यादवांपैकी श्रेष्ठ असलेल्या कृष्णाने हसत द्रौपदीचे सांत्वन केले आणि मग, वेगवान घोड्यांनी, शत्रूंचा संहार करणारा तो निघून गेला.
एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः। सरस्तदासाद्यवनं च पुण्यं ततः परंकिमकुर्वन्त पार्थाः
अशा प्रकारे, त्या वनात राहणारे हे श्रेष्ठ पुरुष, थंडी, ऊन, वारा आणि उन्हाने त्रस्त होऊन, त्या पवित्र सरोवराजवळ आणि वनाजवळ पोहोचले आणि नंतर पांडव पुढे निघाले.
सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा जनं समुत्सृज्य विधाय चेष्टम्। वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः
ते सरोवर गाठून, पांडुपुत्रांनी लोकांना मागे ठेवले आणि आपली कामे उरकून, रम्य अशी वने, डोंगर आणि नद्यांचे काठ फिरू लागले.
तथा वने तान्वसतः प्रवीरान् स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च। अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा- स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः
त्या वनात राहणाऱ्या त्या पराक्रमी पांडवांकडे, वेद आणि पुराणे जाणणारे, तपश्चर्येने यशस्वी झालेले ऋषी आले आणि त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी त्यांचा सन्मान केला.
ततः कदाचित्कुशलः कथासु विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान्। स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत्
कधीतरी, कथा सांगण्यात कुशल असा एक ब्राह्मण कौरेवांकडे आला; तो योगायोगाने त्यांना भेटला आणि वैचित्रवीर्य राजाकडे गेला.
अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन। प्रचोदितः संकथयांबभूव धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च
मग, वयोवृद्ध आणि श्रेष्ठ कुरुराजाने त्याचे स्वागत केले; त्याने विनंती केल्यावर, त्या ब्राह्मणाने धर्म, वायू आणि इंद्र यांच्या पुत्रांच्या कथा सांगायला सुरुवात केली.
कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान् दुःखस्य चोग्रस् मुखे प्रपन्नान्। तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम्
त्याने त्यांना अशा प्रकारे वर्णन केले—वारा, ऊन आणि दुःखाने कृश झालेले, आणि कृष्णा जणू कोणीच नाही, पण प्रत्यक्षात वीरांच्या संरक्षणाखाली, कष्ट सहन करणारी.
ततः कथास्तस्य निशम्य राजा वैचित्रवीर्यः कृपयाऽभितप्तः। वने तथा पार्थिवपुत्रपौत्रा- ञ्श्रुत्वा तथा दुःखनदींप्रपन्नान्
त्या ब्राह्मणाच्या कथा ऐकून, वैचित्रवीर्य राजा करुणेने व्याकुळ झाला; वनात राहणाऱ्या राजपुत्र, नातवंडे आणि त्यांच्या दुःखाची नदी ऐकून त्याचे मन हलले.
प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा निश्वासवातोपहतस्तदानीम्। वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य
ती मनातून खचून गेली होती, श्वास जोरात आणि ओढून घेतला होता; कसाबसा आवाज सावरून, स्वतःपासून निर्माण झालेल्या सगळ्या गोष्टींचा विचार करू लागली.
कथंनु सत्यः शुचिरार्यवृत्तः श्रेष्ठः सुतानां मम धर्मराजः। अजातशत्रुः पृथिवीतले स्म शेते पुरा राङ्कवकूटशायी
माझा मोठा मुलगा, धर्मराज युधिष्ठिर, जो नेहमी सत्यवचन, शुद्ध आणि उत्तम वागणुकीचा आहे, शत्रू नसलेला, तो आता राजसुखाच्या पलंगाऐवजी जमिनीवर कसा झोपला आहे?
प्रबोध्यते मागधसूतपुत्रै- र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः। पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनमिलातलस्थः
जो दररोज मागध आणि सूत यांच्या गाण्यांनी, इंद्रासारखा गौरव मिळवत जागा व्हायचा, तोच आता रात्रीच्या अंधारात पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने जमिनीवर झोपलेला जागा होतो.
कथंनु वातातपकर्शिताङ्गो वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः। शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः
वाऱ्याने आणि उन्हाने कृश झालेला, रागाने अंग फुललेला भीम, जो कधीच अशा हालअपेष्टा पाहिल्या नव्हत्या, तो कृष्णेसमोर जमिनीवर कसा झोपला आहे?
तथाऽर्जुनः सुकुमारो मनस्वी वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः। विदूयमानैरिव सर्वगात्रै- र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्
अर्जुन, जो नाजूक आणि मनस्वी आहे, नेहमी धर्मराजाच्या आज्ञेत राहतो, तोही रागाने सगळ्या अंगांनी व्याकुळ होऊन, नक्कीच निवाऱ्यात झोपत नाही.
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान्। विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्
ज्येष्ठ यमजुळे, कृष्णा, धर्मराज आणि भीम यांना सुखापासून वंचित पाहून, तो प्रचंड तेजस्वी, सर्पासारखा दीर्घ श्वास घेतो आणि रागाने व्याकुळ होऊन निवाऱ्यात झोपत नाही.
तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ समृद्धरीपावमरौ दिवीव। प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ क्रोधेन सत्येन च वार्यमाणौ
तसेच, हे यमजुळेही, सुखास पात्र असूनही, सुखापासून वंचित आहेत, देवांसारखे तेजस्वी असूनही, जागे राहतात आणि अस्वस्थ आहेत, फक्त सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर राग आवरतात.
समीरणेनाथ समो बलेन समीरणस्यैवसुतो बलीयान्। स धर्मपासेन सितोऽग्रजेन ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम्
वाऱ्यासारखी ताकद असलेला, वायुपुत्र भीम, आपल्या मोठ्या भावाने धर्माच्या बंधनात रोखला आहे; तो नक्कीच दीर्घ श्वास घेत राग सहन करतो.
स चापिभूमौ परिवर्तमानो वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः। सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः कालंप्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः
तोही जमिनीवर लोळत, माझ्या मुलांच्या विनाशाची इच्छा धरतो, सत्य आणि धर्म याने रोखला गेला आहे, पण योग्य वेळेची वाट पाहतो, युद्धात इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत्। तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि
दुष्टपणाने हरवलेल्या युधिष्ठिराला दुष्शासनाने जे कठोर शब्द बोलले, ती सगळी वचने भीमाच्या अंगात शिरली आहेत आणि इंधनासारखी त्याच्या मनात जळत आहेत.
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो धनंजयश्चाप्यनुवर्त्स्यते तम्। अरण्यवासेन विवर्धते तु भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन
धर्मपुत्र कधीही वाईटाचा विचार करणार नाही, आणि अर्जुन त्याच्या मागेच जाईल; पण वनवासामुळे भीमाचा राग वाऱ्याने पेटलेल्या आगीत वाढतो आहे.
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः करं करेणाभिनिपीड्यवीरः। विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं दहन्निवेमां मम पुत्रसेनाम्
त्या रागाने छिन्नविछिन्न झालेला तो वीर, स्वतःचा हात घट्ट दाबतो, अत्यंत भयंकर आणि उष्ण श्वास घेतो, जणू माझ्या मुलांच्या सैन्याला जाळतो आहे.
गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च संरम्भिणावन्तककालकल्पौ। न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां शरान्किरन्तावनिप्रकाशान्
गांडीवधारी अर्जुन आणि भीम, दोघेही मृत्यूसारखे भयंकर, युद्धात शत्रूंच्या सैन्याचा एकही शिलकी ठेवणार नाहीत, त्यांच्या बाणांनी जणू अग्नीप्रमाणे धगधगती ज्वाला बरसतील.
दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः। मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं वृकोदरं चैव धनंजयं च
दुर्योधन, शकुनी, कर्ण आणि दुष्शासन, यांच्या मनावर अज्ञानाचा पडदा आहे; त्यांना फक्त मध दिसते, पुढे असलेली खाई दिसत नाही, ना भीम आणि अर्जुन दिसतात.
शुभाशुभं कर्म नरोहि कृत्वा प्रतीक्षतेचेत्स फलंविपाके। सतेन युज्यत्यवशः फलेन मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात्
माणूस जेव्हा चांगले किंवा वाईट कर्म करतो आणि त्याच्या फळाची वाट पाहतो, तेव्हा तो त्या फळाला बांधला जातो; मग अशा माणसाला मुक्ती कशी मिळेल?
क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे देवेच वर्षत्यृतुकालयुक्तम्। न स्यात्फलंतस्य कुतः प्रसिद्धि- रन्यत्रदैवादिति नास्ति हेतुः
शेत नीट नांगरले, चांगले बी पेरले, देवांनी वेळेवर पाऊसही दिला, तरीही जर फळ आले नाही, तर त्याचे कारण नशीबाशिवाय दुसरे काय असू शकते? म्हणून दुसरे काही कारण नाही.
कृतं मताक्षेण यथा न साधु साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन। मया च दुष्पुत्रवशानुगेन कृतः कुरूणामयमन्तकालः
जसे मी फासे खेळताना जे केले ते योग्य नव्हते, तसेच धर्मी पांडवाने केलेलेही योग्य नव्हते; माझ्या दुष्ट मुलांच्या हट्टामुळे मी कौरवांचा विनाश घडवून आणला.
ध्रुवं प्रशाम्यत्यसमीरितोऽग्नि- र्ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या। ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश- स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः
नक्कीच, वारा न मिळाल्यावर अग्नी शांत होतो; गर्भवती स्त्रीला अपत्य होतेच; दिवसाच्या सुरुवातीला रात्र संपते आणि रात्रीच्या सुरुवातीला दिवस संपतो.
कृतेच कस्मान्न परेच कुर्यु- र्दत्ते च दद्युः पुरुषाः कथंस्वित्। प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थः कथंचन स्यादितितत्कुतः स्यात्
एखाद्याने काही केले तर दुसऱ्यांनी तसंच का करू नये? एखाद्याने दिलं तर इतरांनी का देऊ नये? योग्य वेळी मिळालं तर त्यातून काही वाईट कसं होईल? असं काही घडूच कसं शकेल?
कथं न भिद्येत न च स्रवेत न च प्रसिच्येदितिरक्षितव्यम्। अरक्ष्यमाणं शतधा प्रकीर्ये- द्भ्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके
ते फुटू नये, वाहून जाऊ नये, किंवा विखुरू नये, म्हणून त्याची काळजी घ्यायला हवी. जर त्याची राखण केली नाही, तर ते शंभर मार्गांनी पसरून जाईल; तरीही या जगात केलेल्या चांगल्या कर्माचं कधीही नाश होत नाही.
गतो ह्यरण्यादपिशक्रलोकं धनंजयः पशय्त वीर्यमस्य। अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः
धनंजय खरंच जंगलातून इंद्राच्या लोकात गेला होता, त्याचं सामर्थ्य पाहा. त्याने चार प्रकारची दिव्य अस्त्रं शिकून पुन्हा या जगात परत आला आहे.
स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत्। अन्यत्रकालोपहताननेका- न्समीक्षमाणस्तुकुरून्मुमूर्षून्
स्वतःच्या शरीरासह स्वर्गात गेलेला कोणता माणूस पुन्हा या जगात यायला इच्छितो? फक्त तोच, ज्याने अनेक कुरूंचं काळाने झालेलं हाल पाहिलं आणि त्यांचा अंत व्हावा असं वाटलं, तोच परत येईल.