यास्ताः प्रव्राजपानां त्वां प्राहसन्दर्पमोहिताः। ताः क्षिप्रं हतसंकल्पा द्रक्ष्यसि त्वं कुरुस्त्रियः
जे कुरु घरातील स्त्रिया तुझ्या वनवासाच्या वेळी गर्वाने फसून तुला हसल्या होत्या, त्या सर्वांच्या आशा आता संपल्या आहेत, हे तू लवकरच पाहशील.
तव दुःखोपपन्नाया यैराचरितमप्रियम्। विद्धि संप्रस्थितान्सर्वांस्तान्कृष्णे यमसादनम्
तुझ्या दुःखाच्या काळात ज्यांनी तुझ्याशी वाईट वागणूक केली, हे कृष्णे, ते सर्व आता यमाच्या घरात गेले आहेत, हे जाण.
पुत्रस्ते प्रतिविन्ध्यश्च सुतसोमस्तथाविधः। श्रुतकर्माऽर्जुनिश्चैव शतानीकश्च नाकुलिः
तुझे पुत्र प्रतिविंध्य, सुतसोम, श्रुतकर्मा, अर्जुनाचा मुलगा आणि नकुलाचा मुलगा शतानीक—
सहदेवाच्च यो जातः श्रुतसेनस्तवात्मजः। सर्वेकुशलिनो वीराः कृतास्त्राश्च सुतास्तव
सहदेवाचा पुत्र श्रुतसेन, तुझा स्वतःचा मुलगा—हे सर्व वीर, शस्त्रविद्येत निपुण आणि कुशल आहेत.
अभिमन्युरिव प्रीता द्वारवत्यां रता भृशम्। त्वमिवैषां सुभद्रा च प्रीत्या सर्वात्मना स्थिता
जसा अभिमन्यू द्वारकेत सर्वांना प्रिय आहे, तशीच सुभद्राही तुझ्यासारखीच त्यांच्याशी प्रेमाने, मनापासून जोडलेली आहे.
प्रीयते तव निर्द्वन्द्वा तेभ्यश्च विगतज्वरा। दुःखिता तेन दुःखेन सुखेन सुखिता तथा
ती तुझ्यावर पूर्ण प्रेम करते, कोणतीही द्वेषभावना नाही, आणि त्यांच्याशीही तिला काही दुःख नाही; तुझ्या दुःखात ती दुःखी होते आणि तुझ्या सुखात ती आनंदी होते.
भजेत्सर्वात्मना चैव प्रद्युम्नजननी तथा। भानुप्रभृतिभिश्चैनान्विशिनष्टि च केशवः
प्रद्युम्नाची आईही त्यांची मनापासून सेवा करते, आणि केशव, भानु व इतरांसह त्यांचा सन्मान करतो.
भोजनाच्छादने चैषां नित्यं मे श्वशुरः स्थितः। रामप्रभृतयः सर्वे भजन्त्यन्धकवृष्णयः
त्यांच्या अन्न-वस्त्राची नेहमीच माझे सासरे काळजी घेतात; राम व इतर सर्व अंधक-वृष्णी त्यांची सेवा करतात.
तुल्यो हिप्रणयस्तेषां प्रद्युम्नस्य च भामिनि। एवमादि प्रियं सत्यंहृद्यमुक्त्वा मनोनुगम्
सुंदरी, तुझे प्रेम त्यांच्यासारखेच आहे आणि प्रद्युम्नाच्या प्रेमासारखेही; असे सत्य, प्रिय आणि मनाला भिडणारे शब्द बोलून—
गमनाय मनश्चक्रेवासुदेवरथं प्रति। तां कृष्णां कृष्णमहिषी चकाराभिप्रदक्षिणम्
तिचे मन वासुदेवाच्या रथाकडे जाण्यास वळले; कृष्णाच्या राणीने कृष्णाची प्रदक्षिणा केली.
आरुरोह रथं शौरेः सत्यभामाऽथ भामिनी। स्मयित्वातु यदुश्रेष्ठो द्रौपदीं परिसान्त्व्य च। उपावर्त्य ततः शीघ्रैर्हयैः प्रायात्परंतपः
मग सुंदर सत्यभामा शौरिकाच्या रथावर चढली; यादवांपैकी श्रेष्ठ असलेल्या कृष्णाने हसत द्रौपदीचे सांत्वन केले आणि मग, वेगवान घोड्यांनी, शत्रूंचा संहार करणारा तो निघून गेला.
एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः। सरस्तदासाद्यवनं च पुण्यं ततः परंकिमकुर्वन्त पार्थाः
अशा प्रकारे, त्या वनात राहणारे हे श्रेष्ठ पुरुष, थंडी, ऊन, वारा आणि उन्हाने त्रस्त होऊन, त्या पवित्र सरोवराजवळ आणि वनाजवळ पोहोचले आणि नंतर पांडव पुढे निघाले.
सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा जनं समुत्सृज्य विधाय चेष्टम्। वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः
ते सरोवर गाठून, पांडुपुत्रांनी लोकांना मागे ठेवले आणि आपली कामे उरकून, रम्य अशी वने, डोंगर आणि नद्यांचे काठ फिरू लागले.
तथा वने तान्वसतः प्रवीरान् स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च। अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा- स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः
त्या वनात राहणाऱ्या त्या पराक्रमी पांडवांकडे, वेद आणि पुराणे जाणणारे, तपश्चर्येने यशस्वी झालेले ऋषी आले आणि त्या श्रेष्ठ पुरुषांनी त्यांचा सन्मान केला.
ततः कदाचित्कुशलः कथासु विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान्। स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत्
कधीतरी, कथा सांगण्यात कुशल असा एक ब्राह्मण कौरेवांकडे आला; तो योगायोगाने त्यांना भेटला आणि वैचित्रवीर्य राजाकडे गेला.
अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन। प्रचोदितः संकथयांबभूव धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च
मग, वयोवृद्ध आणि श्रेष्ठ कुरुराजाने त्याचे स्वागत केले; त्याने विनंती केल्यावर, त्या ब्राह्मणाने धर्म, वायू आणि इंद्र यांच्या पुत्रांच्या कथा सांगायला सुरुवात केली.
कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान् दुःखस्य चोग्रस् मुखे प्रपन्नान्। तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम्
त्याने त्यांना अशा प्रकारे वर्णन केले—वारा, ऊन आणि दुःखाने कृश झालेले, आणि कृष्णा जणू कोणीच नाही, पण प्रत्यक्षात वीरांच्या संरक्षणाखाली, कष्ट सहन करणारी.
ततः कथास्तस्य निशम्य राजा वैचित्रवीर्यः कृपयाऽभितप्तः। वने तथा पार्थिवपुत्रपौत्रा- ञ्श्रुत्वा तथा दुःखनदींप्रपन्नान्
त्या ब्राह्मणाच्या कथा ऐकून, वैचित्रवीर्य राजा करुणेने व्याकुळ झाला; वनात राहणाऱ्या राजपुत्र, नातवंडे आणि त्यांच्या दुःखाची नदी ऐकून त्याचे मन हलले.
प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा निश्वासवातोपहतस्तदानीम्। वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य
ती मनातून खचून गेली होती, श्वास जोरात आणि ओढून घेतला होता; कसाबसा आवाज सावरून, स्वतःपासून निर्माण झालेल्या सगळ्या गोष्टींचा विचार करू लागली.
कथंनु सत्यः शुचिरार्यवृत्तः श्रेष्ठः सुतानां मम धर्मराजः। अजातशत्रुः पृथिवीतले स्म शेते पुरा राङ्कवकूटशायी
माझा मोठा मुलगा, धर्मराज युधिष्ठिर, जो नेहमी सत्यवचन, शुद्ध आणि उत्तम वागणुकीचा आहे, शत्रू नसलेला, तो आता राजसुखाच्या पलंगाऐवजी जमिनीवर कसा झोपला आहे?
प्रबोध्यते मागधसूतपुत्रै- र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः। पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनमिलातलस्थः
जो दररोज मागध आणि सूत यांच्या गाण्यांनी, इंद्रासारखा गौरव मिळवत जागा व्हायचा, तोच आता रात्रीच्या अंधारात पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने जमिनीवर झोपलेला जागा होतो.
कथंनु वातातपकर्शिताङ्गो वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः। शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः
वाऱ्याने आणि उन्हाने कृश झालेला, रागाने अंग फुललेला भीम, जो कधीच अशा हालअपेष्टा पाहिल्या नव्हत्या, तो कृष्णेसमोर जमिनीवर कसा झोपला आहे?
तथाऽर्जुनः सुकुमारो मनस्वी वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः। विदूयमानैरिव सर्वगात्रै- र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्
अर्जुन, जो नाजूक आणि मनस्वी आहे, नेहमी धर्मराजाच्या आज्ञेत राहतो, तोही रागाने सगळ्या अंगांनी व्याकुळ होऊन, नक्कीच निवाऱ्यात झोपत नाही.
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान्। विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्
ज्येष्ठ यमजुळे, कृष्णा, धर्मराज आणि भीम यांना सुखापासून वंचित पाहून, तो प्रचंड तेजस्वी, सर्पासारखा दीर्घ श्वास घेतो आणि रागाने व्याकुळ होऊन निवाऱ्यात झोपत नाही.
तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ समृद्धरीपावमरौ दिवीव। प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ क्रोधेन सत्येन च वार्यमाणौ
तसेच, हे यमजुळेही, सुखास पात्र असूनही, सुखापासून वंचित आहेत, देवांसारखे तेजस्वी असूनही, जागे राहतात आणि अस्वस्थ आहेत, फक्त सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर राग आवरतात.
समीरणेनाथ समो बलेन समीरणस्यैवसुतो बलीयान्। स धर्मपासेन सितोऽग्रजेन ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम्
वाऱ्यासारखी ताकद असलेला, वायुपुत्र भीम, आपल्या मोठ्या भावाने धर्माच्या बंधनात रोखला आहे; तो नक्कीच दीर्घ श्वास घेत राग सहन करतो.
स चापिभूमौ परिवर्तमानो वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः। सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः कालंप्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः
तोही जमिनीवर लोळत, माझ्या मुलांच्या विनाशाची इच्छा धरतो, सत्य आणि धर्म याने रोखला गेला आहे, पण योग्य वेळेची वाट पाहतो, युद्धात इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत्। तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि
दुष्टपणाने हरवलेल्या युधिष्ठिराला दुष्शासनाने जे कठोर शब्द बोलले, ती सगळी वचने भीमाच्या अंगात शिरली आहेत आणि इंधनासारखी त्याच्या मनात जळत आहेत.
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो धनंजयश्चाप्यनुवर्त्स्यते तम्। अरण्यवासेन विवर्धते तु भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन
धर्मपुत्र कधीही वाईटाचा विचार करणार नाही, आणि अर्जुन त्याच्या मागेच जाईल; पण वनवासामुळे भीमाचा राग वाऱ्याने पेटलेल्या आगीत वाढतो आहे.
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः करं करेणाभिनिपीड्यवीरः। विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं दहन्निवेमां मम पुत्रसेनाम्
त्या रागाने छिन्नविछिन्न झालेला तो वीर, स्वतःचा हात घट्ट दाबतो, अत्यंत भयंकर आणि उष्ण श्वास घेतो, जणू माझ्या मुलांच्या सैन्याला जाळतो आहे.