भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा। भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाऽऽप्याधितः शिखी
भृगु, अंगिरस आणि इतर ऋषींच्या तपामुळे जागृत होऊन, तो अग्नी प्रचंड तेजाने जळू लागला, तपस्येने प्रज्वलित झाला.
दृष्ट्वा ऋषीनभयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम्। तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम्। अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः
ऋषींना पाहून आणि भीतीने, तो मोठ्या समुद्रात शिरला; तो हरवल्यावर, जग घाबरले आणि अथर्वणासह देवांनी त्याची पूजा केली.
अथर्वाणं श्रिताँल्लोकानात्मन्यालोच्य पावकः। मिषतां सर्वभूतानामुन्ममज्ज महार्णवात्
अथर्वणाच्या आश्रयाने असलेल्या लोकांचा विचार करून, पावकाने सर्व जीवांच्या समोर, मोठ्या समुद्रातून वर येऊन प्रकट झाला.
एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा। आहूतः सर्वूतानां हव्यं वहति सर्वदा
अशा प्रकारे, पूर्वी अथर्वणामुळे हरवलेला अग्नी, आता सर्व जीवांच्या आह्वानावर नेहमी होम वाहतो.
एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून्। विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै
अशा प्रकारे, त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या अनेक हवनकुंडांचा निर्माण केला आणि विविध प्रदेशांत फिरत राहिला.
सिन्धुवर्ज्याः पञ्च नद्यो देविकाऽथ सरस्वती। गङ्गा च शतकुम्भा च सरयू गण्डसाह्वया
सिंधू वगळता, पाच नद्यांची नावे सांगितली जातात: देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुंभा आणि गंडसाह्वया नावाची सरयू.
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधासृतिस्तदा। इरावती वेत्रवती नद्यतिस्रोऽथ कौशिकी
चर्मण्वती, मही, मेध्य, मेधासृती, इरावती आणि वेत्रवती या नद्यांबरोबरच कौशिकी ह्या तिन्ही नद्यांचा उल्लेख केला आहे.
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा। वेण्णा प्रवेणी भीमा च मरुदा चैव भारत
तमसा, नर्मदा आणि गोदावरी या नद्या, तसेच वेण्णा, प्रवेणी, भीमा आणि मरुदा या नद्याही, हे भारत.
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मज्जुरा तथा। तुङ्गवेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च
भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मज्जुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला आणि शोण या नद्याही आहेत.
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः
या सर्व नद्या धिष्ण्यांच्या म्हणजेच यज्ञवेदींच्या माता म्हणून ओळखल्या जातात.
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः। यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव तु
अद्भुता ही प्रिय पत्नी असून तिचा पुत्र विदूरथ आहे. ज्या प्रमाणे किती अग्नी सांगितले आहेत, तितकेच सोमही आहेत.
अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः। अग्निः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत्
अत्रींच्या वंशात ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या संततीही जन्माला आल्या. पुत्रांची इच्छा धरून अग्नीने त्यांना स्वतःमध्ये धारण केले.
तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः। एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो यथा
त्या ब्रह्मदेवाच्या देहातून अग्नी प्रकटतात. अशा प्रकारे हे महान आत्मे, हे अग्नी, जसे सांगितले तसेच प्रसिद्ध आहेत.
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः। अद्भुतस्त तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम्
हे अग्नी मोजता येणार नाहीत, तेजस्वी आहेत आणि अंधकार दूर करणारे आहेत. अद्भुताचे महात्म्य वेदांत जसे सांगितले आहे तसेच आहे.
तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येषु हुताशनः। एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः
या सर्वांमध्ये खरा अग्नी एकच आहे, तोच भगवंत, तोच प्रथम अंगिरस म्हणून ओळखावा.
बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्वथा। इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया। पावको विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम्
त्याच्या देहातून अनेक रूपांनी, जसे ज्योतिष्टोम यज्ञ इत्यादी, तो प्रकटला. मी या अग्नींचा महान वंश सांगितला आहे. पावक वेगवेगळ्या मंत्रांनी देहधारकांच्या हव्या पोहोचवतो.
अग्नीनां विविधा वंशाः कीर्तितास्ते मयाऽनघ। शुणु जन्म तु कौरव्य कार्तिकेयस् धीमतः
हे निष्पापा, मी तुला अग्नींच्या विविध वंशांची माहिती दिली. आता, हे कौरव्य, धीरगंभीर कार्तिकेयाचा जन्म ऐक.
अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्यमितौजसम्। जातं सप्तर्षिभार्याभिर्ब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम्
मी तुला अद्भुताचा अद्भुत, अमाप तेजाचा पुत्र सांगतो, जो सप्तर्षींच्या पत्नींपासून जन्मलेला, धर्मनिष्ठ आणि कीर्ती वाढवणारा आहे.
देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम्। तत्राजयन्सदा देवान्दानवा घोररूपिणः
पूर्वी देव आणि असुर एकमेकांचा संहार करण्यासाठी सज्ज झाले होते. त्या वेळी भयंकर रूप असलेल्या दानवांनी नेहमीच देवांना हरवले.
वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरंदरः। स सैन्यनायकार्थाय चिन्तयामास वासवः
त्यांच्या हातून आपली सेना वारंवार मारली जात असल्याचे पाहून पुरंदर, म्हणजेच इंद्र, आपल्या सैन्याचा सेनापती नेमावा का याचा विचार करू लागला.
देवसेनां दानवैर्हि भग्नां दृष्ट्वा महाबलः। पालयेद्वीर्यमाश्रित्य स ज्ञेयः पुरुषो मया
दानवांनी देवांची सेना मोडून काढल्याचे पाहून, तो महाबली आपल्या सामर्थ्यावर आधार ठेवून म्हणाला, 'असा पुरुष मला ओळखावा.'
स शैलं मानसं गत्वा ध्यायन्नर्थमिमं भृशम्। शुश्रावार्तस्वरं घोरमथ मुक्तं स्त्रिया तदा
तो मानस पर्वतावर गेला आणि या गोष्टीचा खोल ध्यान करू लागला. तेव्हा त्याला एका स्त्रीने सोडलेला भीषण आर्त आवाज ऐकू आला.
अभिधावतु मां कश्चित्पुरुषस्त्रातु चैव ह। पतिं च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिरस्तु मे
'कोणीतरी माझ्याकडे धावून यावे, मला वाचवावे! माझा पती कुठे आहे ते दाखवावे, किंवा मला स्वतःच पती मिळावा!'
पुरंदरस्तु तामाह मा भैर्नास्ति भयं तव। एवमुक्त्वा ततोऽपश्यत्केशिनं स्थितमग्रतः
पण पुरंदराने तिला सांगितले, 'घाबरू नकोस, तुला काहीही भीती नाही.' असे म्हणून त्याने पुढे केशिन उभा असल्याचे पाहिले.
किरीटिनं गदापाणिं धातुमन्तमिवाचलम्। हस्ते गृहीत्वा कन्यां तामथैनं वासवोऽब्रवीत्
मुकुट घातलेला, गदा हातात धरलेला, धातूच्या पर्वतासारखा स्थिर असा त्याला, वासवाने त्या कन्येला हातात धरून त्याला असे म्हटले.
अनार्यकर्मन्कस्मात्त्वमिमां कन्यां जिहीर्षसि। वज्रिणं मांविजानीहि विरमास्याः प्रबाधनात्
अधार्मिक कृत्य करणाऱ्या, तू ही कन्या का पळवू पाहतोस? मी वज्रधारी आहे हे जाण, आणि तिचा छळ करणं थांबव.
विसृजस्व त्वमेवैनां शक्रैषा प्रार्थिता मया। क्षमं तेजीवतो गनतुं स्वपुरं पाकशासन
तिला लगेच सोडून दे; ती माझ्या इच्छेने मागितलेली आहे, हे शक्र. तुझ्या तेजाने उजळून निघालेला तू, आता आपल्या नगरीत परत जाणे तुला योग्य आहे, हे वृत्रासुराचा संहार करणाऱ्या.
एवमुक्त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्रवधाय वै। तामापतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज्रेण वासवः
असं म्हणून केशीने इंद्राचा वध करण्यासाठी गदा फेकली; पण वासवाने ती गदा हवेतच वज्राने छेदून टाकली.
अथास्य शैलशिखरं केशी क्रुद्धो व्यवासृजत्। `महामेघप्रतीकाशं चलत्पावकसंकुलम्
मग रागाने केशीने एक पर्वतशिखर उचलून फेकले, जे मोठ्या मेघासारखे आणि ज्वालांनी भरलेले होते.
तदापन्ततं संप्रेक्ष्य शैलशृङ्गं शतक्रतुः। बिभेद राजन्वज्रेण भुवि तन्निपपात ह
राजा, ते पर्वतशिखर वेगाने येताना पाहून शतक्रतुने वज्राने त्याचा चुराडा केला आणि ते जमिनीवर कोसळले.