[स वह्निः प्रथमो नित्यं देवैरन्विष्यते प्रभुः]। आयान्तं नियतं दृष्ट्वाप्रविवेशार्णवं भयात्
तो अग्नी, जो नेहमी प्रथम आणि देवांना हवासा असतो, त्याला ठामपणे येताना पाहून, भीतीने समुद्रात शिरला.
देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथातथम्। दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत्
देवता सर्व मार्गांनी शोधूनही त्याला सापडल्या नाहीत; पण अथर्वणाला पाहून, अग्नीने त्याला असे सांगितले.
देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः। अथ त्वं गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे
हे वीर, मी देवांचे होम वाहण्यासाठी फारच दुर्बल आहे; म्हणून, तू मधाच्या स्थळी जाऊन माझ्यासाठी हे काम कर.
प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत्। मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत्। भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम्
अथर्वणाला पाठवून, अग्नी दुसऱ्या ठिकाणी गेला; तिथे माशांनी त्याची माहिती दिली, तेव्हा रागावून अग्नी म्हणाला, 'तुम्ही सर्व प्रकारे देहधारकांसाठी अन्न व्हाल.'
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः
अग्नी, जो होम वाहणारा आहे, त्याने अथर्वणालाही असेच सांगितले.
अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्यान्वितेन सः। नैच्छद्वोढुं हवि सर्वं शरीरं चापि सोऽत्यजत्
देवतांच्या विनंतीने खूपच समजावले तरी, त्याने सर्व होम वाहण्यास नकार दिला आणि आपले शरीर सोडून दिले.
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा। भूमिं स्पृष्ट्वाऽसृजद्भ्रातून्पृथक्पृथगतीव हि
त्याने ते शरीर सोडून, पृथ्वीमध्ये प्रवेश केला; जमिनीला स्पर्श करून, त्याने वेगळ्या मार्गांनी जाणारे भाऊ निर्माण केले.
आस्यात्सुगन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च। श्लेष्मणः स्फाटिकं तस् पित्तान्मारकतं तथा
त्याच्या तोंडातून सुवास आणि तेज निर्माण झाले; हाडांमधून देवांसाठी चंदन, कफातून स्फटिक, आणि पित्तातून पाचू उत्पन्न झाली.
वातात्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेतैर्बहु प्रजाः। त्वचस्तस्याभ्रपटलं स्नायुजं चापि विद्रुमम्
त्याच्या वाऱ्यातून काळं लोखंड निर्माण झालं; या तिघांपासून अनेक जीव झाले; त्वचेपासून ढगांचा समूह, आणि स्नायूंमधून प्रवाळ उत्पन्न झाले.
शरीरास्थिविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप। एवं कृत्वा शरीरं च परमे तपसि स्थितः
त्याच्या शरीरातील इतर अवयवांपासूनही वेगवेगळे धातू निर्माण झाले, राजन. अशा प्रकारे शरीर सोडून, तो परम तपस्येत स्थिर राहिला.
भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा। भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाऽऽप्याधितः शिखी
भृगु, अंगिरस आणि इतर ऋषींच्या तपामुळे जागृत होऊन, तो अग्नी प्रचंड तेजाने जळू लागला, तपस्येने प्रज्वलित झाला.
दृष्ट्वा ऋषीनभयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम्। तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम्। अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः
ऋषींना पाहून आणि भीतीने, तो मोठ्या समुद्रात शिरला; तो हरवल्यावर, जग घाबरले आणि अथर्वणासह देवांनी त्याची पूजा केली.
अथर्वाणं श्रिताँल्लोकानात्मन्यालोच्य पावकः। मिषतां सर्वभूतानामुन्ममज्ज महार्णवात्
अथर्वणाच्या आश्रयाने असलेल्या लोकांचा विचार करून, पावकाने सर्व जीवांच्या समोर, मोठ्या समुद्रातून वर येऊन प्रकट झाला.
एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा। आहूतः सर्वूतानां हव्यं वहति सर्वदा
अशा प्रकारे, पूर्वी अथर्वणामुळे हरवलेला अग्नी, आता सर्व जीवांच्या आह्वानावर नेहमी होम वाहतो.
एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून्। विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै
अशा प्रकारे, त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या अनेक हवनकुंडांचा निर्माण केला आणि विविध प्रदेशांत फिरत राहिला.
सिन्धुवर्ज्याः पञ्च नद्यो देविकाऽथ सरस्वती। गङ्गा च शतकुम्भा च सरयू गण्डसाह्वया
सिंधू वगळता, पाच नद्यांची नावे सांगितली जातात: देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुंभा आणि गंडसाह्वया नावाची सरयू.
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधासृतिस्तदा। इरावती वेत्रवती नद्यतिस्रोऽथ कौशिकी
चर्मण्वती, मही, मेध्य, मेधासृती, इरावती आणि वेत्रवती या नद्यांबरोबरच कौशिकी ह्या तिन्ही नद्यांचा उल्लेख केला आहे.
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा। वेण्णा प्रवेणी भीमा च मरुदा चैव भारत
तमसा, नर्मदा आणि गोदावरी या नद्या, तसेच वेण्णा, प्रवेणी, भीमा आणि मरुदा या नद्याही, हे भारत.
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मज्जुरा तथा। तुङ्गवेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च
भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मज्जुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला आणि शोण या नद्याही आहेत.
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः
या सर्व नद्या धिष्ण्यांच्या म्हणजेच यज्ञवेदींच्या माता म्हणून ओळखल्या जातात.
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः। यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव तु
अद्भुता ही प्रिय पत्नी असून तिचा पुत्र विदूरथ आहे. ज्या प्रमाणे किती अग्नी सांगितले आहेत, तितकेच सोमही आहेत.
अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः। अग्निः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत्
अत्रींच्या वंशात ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या संततीही जन्माला आल्या. पुत्रांची इच्छा धरून अग्नीने त्यांना स्वतःमध्ये धारण केले.
तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः। एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो यथा
त्या ब्रह्मदेवाच्या देहातून अग्नी प्रकटतात. अशा प्रकारे हे महान आत्मे, हे अग्नी, जसे सांगितले तसेच प्रसिद्ध आहेत.
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः। अद्भुतस्त तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम्
हे अग्नी मोजता येणार नाहीत, तेजस्वी आहेत आणि अंधकार दूर करणारे आहेत. अद्भुताचे महात्म्य वेदांत जसे सांगितले आहे तसेच आहे.
तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येषु हुताशनः। एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः
या सर्वांमध्ये खरा अग्नी एकच आहे, तोच भगवंत, तोच प्रथम अंगिरस म्हणून ओळखावा.
बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्वथा। इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया। पावको विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम्
त्याच्या देहातून अनेक रूपांनी, जसे ज्योतिष्टोम यज्ञ इत्यादी, तो प्रकटला. मी या अग्नींचा महान वंश सांगितला आहे. पावक वेगवेगळ्या मंत्रांनी देहधारकांच्या हव्या पोहोचवतो.
अग्नीनां विविधा वंशाः कीर्तितास्ते मयाऽनघ। शुणु जन्म तु कौरव्य कार्तिकेयस् धीमतः
हे निष्पापा, मी तुला अग्नींच्या विविध वंशांची माहिती दिली. आता, हे कौरव्य, धीरगंभीर कार्तिकेयाचा जन्म ऐक.
अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्यमितौजसम्। जातं सप्तर्षिभार्याभिर्ब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम्
मी तुला अद्भुताचा अद्भुत, अमाप तेजाचा पुत्र सांगतो, जो सप्तर्षींच्या पत्नींपासून जन्मलेला, धर्मनिष्ठ आणि कीर्ती वाढवणारा आहे.
देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम्। तत्राजयन्सदा देवान्दानवा घोररूपिणः
पूर्वी देव आणि असुर एकमेकांचा संहार करण्यासाठी सज्ज झाले होते. त्या वेळी भयंकर रूप असलेल्या दानवांनी नेहमीच देवांना हरवले.
वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरंदरः। स सैन्यनायकार्थाय चिन्तयामास वासवः
त्यांच्या हातून आपली सेना वारंवार मारली जात असल्याचे पाहून पुरंदर, म्हणजेच इंद्र, आपल्या सैन्याचा सेनापती नेमावा का याचा विचार करू लागला.